WIEK PIERWSZY                Imprimi Potest  Kuria Metroplitarna Warszawa  z dnia 2.08. 1989.r nr.5408/K/89                             

Chrześcijaństwo pojawia się na światowej scenie w ,,pełni czasów". Cesarstwo Rzymskie panuje niepodzielnie w basenie Morza Śródziemnego, wiara pogańska drepce w miejscu, granice Imperium obsadzane są wciąż nowymi legionistami, którzy mają powstrzymać najazdy barbarzyńców. W tym właśnie krótkotrwałym okresie pokoju na ziemi Kanaan rodzi się Jezus z Nazaretu.
Jezus z Nazaret A oto skrótowe dane chronologiczne i geograficzne dotyczące ziemskiego życia Jezusa
— Jezus rodzi się w Betlejem, w Judei, w 748 r. ery rzymskiej.
— Osiedla się w Nazarecie, w Galilei, gdzie pozostaje aż do trzydziestego roki
życia, jako posłuszny syn Józefa i Maryi.
— Na początku roku 28 udaje się do Jana, nad rzekę Jordan, gdzie przyjmuje chrzest
- W marcu 28 r. w Kanie Galilejskiej przedstawia swą Matkę i czyniąc pierwszy
cud oficjalnie rozpoczyna życie publiczne.
— Udaje się do Kafarnaum nad Morzem Galilejskim, które stanie się Jego stała
siedzibą podczas nauczania w Galilei.
— W czerwcu 28 r. na wzgórzu w Galilei ogłasza swe Błogosławieństwa.
— W marcu 29 r. w okolicach Betsaidy nad Jeziorem Genezaret dokonuje cudownego
rozmnożenia chleba.
— W Cezarei Filipowej daje Szymonowi Piotrowi obietnicę prymatu w przyszłym
Kościele.
- W sierpniu 29 r. na górze Tabor ma miejsce Przemienienie Pańskie.
— Ze szczytu Góry Oliwnej wkracza triumfalnie do Jerozolimy, gdzie zostaje
dwukrotnie osądzony, skazany na śmierć, a po trzech dniach od pogrzebania
zmartwychwstaje w kwietniu 30 r.
— Na górze w Galilei ukazuje się Apostołom, by wezwać ich do działalności ewangelizacyjnej: Idźcie  i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego (Mt 28,19).

Chrześcijańskie Zielone Święta
Jest rok 30. Maryja z Nazaretu, Apostołowie, kilku uczniów Jezusa i grupa pobożnych niewiast prowadzą ustronne życie w domu, gdzie odbyła się Ostatnia Wieczerza. Miejsce Judasza Iskarioty, jako dwunastego Apostoła, zajmuje Maciej. W żydowskie święto plonów, tzw. Zielone Święta, Duch Święty zstępuje na Maryję i braci chrześcijańskich, którzy, natchnieni szczególną siłą wewnętrzną, wychodzą, by głosić
Ewangelie osłupiałym mieszkańcom Judei i zagranicznym pątnikom. U schyłku dnia mają już za sobą 3000 chrztów.
Ewangelia rozchodzi się z ust do ust
Pielgrzymi z różnych stron, którzy stali się świadkami tego, co wydarzyło się w Jerozolimie, wracają do swych domów niosąc tę wyjątkową wiadomość. Pod koniec roku 30 grupy sympatyków, katechumenów i neofitów działają już w Judei, Rzymie, Arabii, na Krecie, w Libii, Egipcie, Frygii, Pamfilii, Foncie, Kapadocji, Azji Mniejszej, Mezopotamii, wśród Medów, Fartów i Elamitów. Ślad tych pierwszych ośrodków chrześcijańskich zanika jednak dość szybko i ponownie pojawia się dopiero w następnym stuleciu.

Jerozolimski Kościół — matka
Apostołowie głoszą Ewangelię w Jerozolimie, dokonują pierwszych cudów i stykają się z pierwszymi prześladowaniami. Z najlepszym przyjęciem spotyka się Dobra Nowina wśród mieszkańców Judei pochodzenia greckiego, ale i wśród kapłanów żydowskich mają miejsce pierwsze, choć nieliczne, nawrócenia. Zostaje wybranych siedmiu diakonów, wśród których odwagą i gorliwością wyróżnia się Szczepan. Jego męczeństwo zapoczątkowuje okres systematycznych prześladowań, które zmuszają najbardziej znanych członków gminy do opuszczenia Jerozolimy. Zachowało się kilka niezbitych danych dotyczących tej zesłanej przez Opatrzność diaspory (rozproszenia).
Diakon Filip udaje się do Samarii, następnie podczas wędrówki z Jerozolimy do Gazy chrzci urzędnika dworskiego królowej Etiopii i dalej dokonuje ewangelizacji wybrzeża Morza Śródziemnego od Gazy do Cezarei.
Apostołowie Piotr i Jan nauczają w Samarii i górnej Judei.
Znaczna liczba chrześcijan wędruje po wsiach Judei i Samarii, przyczyniając się
tam do rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa.
Wspomniany urzędnik królowej Etiopii powraca do ojczyzny, niosąc tam zapał, jaki
wzbudziło w nim przyjęcie chrztu.

Piotr , pierwszy sługa Słowa Bożego
Piotr, pierwszy wśród równych sobie braci, ze stanowczością i odwagą kieruje u boku Maryi z Nazaretu pierwszym Kościołem. W latach 40-tych udaje się do Liddy, Jafy i Cezarei. Po uwięzieniu zostaje w cudowny sposób uwolniony przez anioła i wybiera
dobrowolne wygnanie do Antiochii w Syrii, gdzie zostanie pierwszym biskupem. W późniejszym okresie głosi Ewangelię w Kapadocji, Foncie, Galacji, Bitynii i Macedonii. W 42 r. zatrzymuje się prawdopodobnie w Koryncie, a stamtąd udaje się do Rzymu, gdzie jest biskupem w latach 42—67. W roku 50 spotykamy go ponów-
nie w Jerozolimie, dokąd przybywa na Sobór Apostolski. W drodze powrotnej do Rzymu zatrzymuje się jeszcze na krótko w Antiochii i Koryncie. 29 czerwca 67 r., za rządów Nerona, zostaje ukrzyżowany na Wzgórzu Watykańskim.

Szczególne powołanie Szawła
Szaweł — Paweł, młody Judejczyk i zaciekły prześladowca chrześcijan, niespodziewanie zostaje nawrócony na wiarę chrześcijańską w drodze z Jerozolimy do Damaszku. Jest rok 36. Od tej chwili wyjątkowo umiejętnie i skutecznie głosi Ewangelię, narażając się na tysiąc różnych niebezpieczeństw, czym zyska sobie przydomek Apostoła pogan.
Odbywa szereg wypraw misyjnych: do Damaszku, Arabii, Jerozolimy (39) Cezarei i rodzinnego Tarsu w Cylicji. Pozostaje tam od 39 do 43 roku, rozszerzając stopniowo działalność misyjną na Cylicję, Antiochię i całą Syrię.
Antiochia pozostanie dla Pawła ojczyzną z wyboru i bazą jego podróży apostolskich. Podczas klęski głodu w 44 r. wraz x Barnabą ofiarowuje znaczną kwotę na rzecz gminy jerozolimskiej. W 45 r. razem z Barnabą i Markiem podejmuje pierwszą większą podróż misyjną. Dociera na Cypr, spędza parę miesięcy w Salaminie i Pafos, gdzie osiąga swą działalnością wspaniałe rezultaty. Potem ponownie wsiada na statek, zatrzymuje się w Perge i wyrusza w głąb Azji Mniejszej. Spodkawszy się z wrogością Judejczyków w Antiochii Pizydyjskiej zwraca się ku poganom, którzy bardzo licznie nawracają się. Po roku rusza w dalszą drogę ku Ikonium, gdzie znów jest chętnie witany przez pogan, a darzony nienawiścią przez Judejczyków. W pierwszych miesiącach 48 r. jest już w Listrze, bałwochwalczo wręcz wielbiony przez pogan i zaciekle prześladowany przez Judejczyków. Mocno przez nich poturbowany chroni się do Derbe, gdzie przez cały 49 r. głosi Ewangelię odnosząc wielki sukces. Stamtąd wyrusza już w drogę powrotną, zatrzymując się na krótko w Listrze, Ikonium, Antiochii i Perge.

Paweł i jego podróże
W początkach roku 50 udaje się do Jerozolimy na Sobór Apostolski, gdzie udaje mu się przeforsować swoje zdanie na temat żydowskich obrzędów. Wyruszywszy z Antiochii podejmuje na nowo swą misję na wsiach Syrii, by dalej, wraz ze swym przyjacielem Sylasem, ruszyć do Cylicji i poprzez Tars do Derbe.
W Listrze zatrzymuje się w domu Tymoteusza, swego oddanego współpracownika. Wraz z nim i Sylasem odwiedza gminy założone podczas poprzedniej wyprawy, dociera do Frygii, Galacji i dalej, wzdłuż granic Myzji, do Troady. Następnie, z dwoma uczniami, do których dołącza się prawdopodobnie Łukasz wypływa x Troady i płynie do Neapolis w Macedonii, a stamtąd do Filipii, gdxie spędxa kilka miesięcy i xostawia przyjaciela Łukasza. W Berei, która jest kolejnym etapem, powierza wielce obiecującą gminę Sylasowi i Tymoteuszowi, którzy dołączą później do niego w Atenach.
Rozczarowany obojętnością Ateńczyków wysyła Tymoteusza do Tesalonik, Sylasa do Filipii, a sam, latem 51 roku, przenosi się do Koryntu, gdzie zatrzymuje się na dłużej pracując przy warsztacie tkackim, głosząc jednocześnie Ewangelię. Stąd drogą morską udaje się do Efezu i Cezarei i po krótkiej wizycie w gminie jerozolimskiej \\v53 r. powraca do Antiochii.

Pierwsze, skąpe jeszcze plony

Okres od wiosny 53 do początku 54 roku Paweł spędza w Galacji. Stamtąd, poprzez Frygię i Lidię, wyrus/a do Efezu, gdzie przebywa dwa lata, wciąż jednak prześlado­wany przez Judejczyków. W maju 57 r. kieruje się ku Macedonii, a w tym samym czasie świeżo nawrócony Epafras zakłada gminy chrześcijańskie w Laodycei, Kolo­sach i Hierapolis. Z Macedonii Paweł robi krótki wypad do Ilirii (Dalmacja), a później udaje się co Koryntu, gdzie spędza zimę 57 r., a następnie do Filipii. W pierwszych dniach marca 58 r. wyrusza w kolejną podróż morską, podczas której odwiedza kolejno Troadę, Milet, Ty r, Ptolemaidę i Cezareę. Po powrocie do Jero­zolimy zostaje radośnie przyjęty przez braci.

Korowa męczeńska dla Apostoła pogan

W mieście spotyka się z wrogą postawą Judejczyków, zostaje przez nich pobity, wtrącony do więzienia i przekazany prokuratorowi rzymskiemu Feliksowi, który ma swą siedzibę w Cezarei. W tamtejszym więzieniu spędza dwa lata, tj. do chwili, gdy odwołuje się do sądu Nerona.Latem 60 r. wsiada na statek, który tonie w pobliżu Malty. Trzy miesiące spędzone na wyspie. Paweł wykorzystuje na zbudowanie tam siedziby biskupiej. Do Rzymu dociera wiosną 61 r. i zostaje owacyjnie powitany przez tamtejszy Kościół. Prawdopodobnie w 63 r. odzyskuje wolność po kolejnym uwięzieniu i natychmiast wykorzystuje ten fakt, by rozszerzyć krąg swej działalności duszpasterskiej. Wsiada na statek w Ostii, na krótko schodzi na ląd w Marsylii i Narbonne (Narbo), by wreszcie dotrzeć do „najdalszych krańców Zachodu", tj. do Hiszpanii. Spędziwszy tam kilka miesięcy, w połowie 64 r. powraca do Rzymu, ogarniętego rozpętanymi przez Nerona prześladowaniami chrześcijan. Tropiony przez, policję cesarską, uchodzi do Nikopolis (65—66 r.), zaś pod koniec 66 r. powraca do Rzymu, ale już zakuty w kajdany. Jest rok 67, kiedy zostaje skazany, ubiczowany i ścięty poza Rzymem, na drodze prowadzącej do Ostii.

Chrześcijańska diaspora

W 42 roku, a więc w 12 lat po Zmartwychwstaniu Pańskim, zaczyna się okres rozproszenia Apostołów, wywołany między innymi prześladowaniami. Wiadomości, jakie na ten temat posiadamy, pochodzą z raczej wiarygodnych źródeł: od Euzebiusza z Cezarei, z tradycji apostolskiej i ludowej. Jan prowadzi działalność w Jerozolimie, Samarii i za rzeką Jordan. W 60 (80)? r. przbywa w Efezie, gdzie sprawuje funkcję biskupa, szczególnie interesującego się .Kościołami w Smyrnie, Filadelfii, Pergamonie, Tiatyrze, Sardes, Laodycei. Pod koniec wieku (81/96 r.?) zostaje zesłany na wyspę Patmos. Umiera jako starzec w Efezie, gdzie zostaje pochowany.

Tomasz prowadzi ewangelizację kraju Partów i prawdopodobnie dociera do Malabaru w Indiach, gdzie zakłada wiele Kościołów, między innymi w Kranganore i Quilonie. Ginie śmiercią męczeńską w Mylapore, a jego ciało zostaje przeniesione najpierw do Edessy, potem na wyspę Chios, a wreszcie do Ortony na wybrzeżu adriatyc­kim.Andrzej udaje się z misją do kraju Scytów, do Tracji, Achai, Bitynii i, na dłużej, na wybrzeże Morza Czarnego. Umiera prawdopodobnie w Patrasso, a jego ciało zostaje przeniesione w 1208 r. do Amalfi.

Mateusz zwraca się najpierw do Judejczyków, potem zaś, jak podają Dzieje św. Mateusza wyrusza ku Etiopii. W Myrnie ponosi męczeńską śmierć za sprawą tamtejszego króla Jubana, który wkrótce potem sam się nawraca. Ciało Apostoła zostaje przeniesione najpierw do Paestum, a stamtąd do Salerno.

Bartłomiej wędruje po Armenii, gdzie udaje mu się nawrócić króla Polimeusza i ludność dwunastu rządzonych przez niego miast. Stamtąd udaje się na południe, zahaczając o królestwo Omerytów (Jemen) i zachodnie Indie. Ginie śmiercią męczennika w Albanopolis w Armenii, a jego relikwie od 983 r. spoczywają na wyspie na Tybrze w Rzymie.

Filip (diakon Filip ?) naucza wykształcone kręgi Ateńczyków, a później udaje się do kraju Partów, Azotu, Nikatery i Hierapolis we Frygii. Tam też, za sprawą prokonsula rzymskiego, zostaje zamęczony i pochowany na miejscu. Jego doczesne szczątki są dziś czczone w rzymskim kościele Świętych Apostołów.

 Juda Tadeusz (Addai?) niesie Dobrą Nowinę wsiom Adiabene i Osroene w górnej Mezopotamii. Legendarna Nauka Addei podaje, iż Apostoł dotarł tam jakoby w celu zadośćuczynienia obietnicy, którą sam Jezus dał królowi Abgarowi V. Ponosi męczeńską śmierć w Bejrucie, a jego szczątki spoczywają w Rzymie, w bazylice św. Piotra.

 Maciej, trzynasty Apostoł, głosi Ewangelię w Jerozolimie, Judei, a być może także w Etiopii. Ponosi męczeńską śmierć prawdopodobnie w Judei.

 Szymon Gorliwy kieruje się do Persji, a po śmierci Jakuba Młodszego, zrzuconego z wieży Świątyni po 30-letnim sprawowaniu biskupstwa, zostaje biskupem Jerozolimy.

Jakub Starszy, brat Jana, głosi Słowo Boże w Judei i Samarii oraz, być może, na wybrzeżach Hiszpanii. Zostaje wydany na śmierć przez Heroda Agryppę w 42 r., a jego ciało zostaje przeniesione do Komposteli w Hiszpanii.

Marek Ewangelista uważany jest za założyciela Kościoła w Aleksandrii Egipskiej (41 r.), Apostoła delty Nilu, Pentapolis w Cyrenajce i Tebaidzie, ale za swego ojca uważają go również Kościoły w Wenecji i Akwilei.Łukasz, pogański lekarz, później zaś współpracownik Pawła i Ewangelista, realizuje swą ostatnią misję w Grecji i umiera w Tebach.

Ziarnko gorczycy wydaje z siebie łodygę i roślinę

Po upadku Jerozolimy w 70 roku tamtejsi chrześcijanie chronią się w Pełli. Pomimo prześladowań ze strony Rzymian i Judejczyków chrześcijaństwo powoli zatacza coraz szersze kręgi we wszystkich prowincjach rzymskich na Bliskim Wschodzie. Antiochia (Syria) jest głównym ośrodkiem, którego działalność ewangelizacyjna obejmuje Mezopotamię i Persję, gdzie w 80 r. działa już aktywnie gmina chrześcijańska. Azja rzymska (Turcja), którą Paweł przewędrował niemal wzdłuż i wszerz, pod koniec wieku jest siedzibą wielu stałych gmin.

 Pierwsze skromne Kościoły włoskie

We Włoszech już od czasów Apostołów chrześcijaństwo promieniuje przede wszyst­kim z Rzymu, Pozzuoli i Pompei, dociera do wielu miejscowości środkowych i południowych Włoch, a w dalszej kolejności ogarnia stopniowo i Włochy północne aż po dolinę Padu. W Pompei Ewangelia była już znana przed 79 r., kiedy to miasto zniknęło z powierzchni ziemi. Pod koniec stulecia istnieją i działają biskupstwa w Agrygencie, Benevencie, Brescii, Katanii, Fano, Florencji, Foligno, Lucce, Mediolanie, Neapolu, Nepi, Padwie, Palermo, Pavii, Pozzuoli, Rawennie, Reggio di Calabria, Spoleto i Terracinie.

Między historią a legendą: Ewangelia w Galii

W Galii, do której prowansalskich wybrzeży dotarł ponoć w swych wędrówkach Paweł, jego uczeń Krescencjusz rozszerza granice ewangelizacji aż po dolinę Rodanu, gdzie zakłada Kościół w Yienne. Trofim, uczeń Piotra, przyczynia się do powstania gminy w Arlas. Według ludowej tradycji Linus, następca Piotra na tronie biskupa Rzymu, miał nauczać w południowej Galii i kierować Kościołem w Besancon do 65 r. Legendy głoszą, że w Prowansji nauczał Łazarz, Marta i Maria. Faktem jest natomiast, że pod koniec stulecia w Galii istnieją trzy biskupstwa: Aix w Prowansji, Marsylia i Sans

Hiszpania, milczący Kościół

Na południowym wybrzeżu Hiszpanii, które było już celem wypraw Pawła, działa kilka Kościołów, ale dokładniejsze dane na ich temat przekaże dopiero w III w. św. Cyprian. Wieść gminna, oscylująca pomiędzy wiarą a legendą, popularna w III w. głosi, że Jakub Starszy przybyły tu wraz z 7 uczniami założył Kościoły w Urci, Tuy, Kordobie, Elvirze, Guadix, Maladze, Lugo, Avili i Salamance. Poświadczone historycznie jest natomiast istnienie pod koniec stulecia trzech innych Kościołów: w Tarragonie (być może jest to dzieło Pawła), Geronie i w Toledo.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA:  jedna gmina w Aleksandrii w Egipcie i kilka ośrodków sympatykóww strefie delty Nilu, Tebaidzie i na wybrzeżu libijskim

.AMERYKA: 0.

AZJA: kolebka religii chrześcijańskiej ma się już czym pochwalić po półwiecznej  działalności: 6 gmin w Palestynie, 4 w Fenicji, 2 w Syrii, 18 w Azji Mniejszej i 2 na Cyprze. Inne gminy powstają lub już działają w Petrze, Bosrze, królestwie Omeryckim w Arabii rzymskiej, w królestwach Osroenu w basenie górnego Tygrysu w Persji, w Bizancjum, w Zachodnich Indiach i prawdopodobnie w Malabarze.

EUROPA: 2 gminy w środkowych i południowych Włoszech (Rzym i Pozzuoli), kilka grup w dolinie Rodanu, w południowej Hiszpanii i na wybrzeżu Dalmacji, 4 gminy w Macedonii i 3 w Grecji.

 OCEANIA: O

WIEK DRUGI

Tu kończy się już zasięg miarodajnych Dziejów Apostolskich dlatego musimy zawierzyć mniej wiarygodnym legendom i tradycjom ludowym, z których niektóre rodzą się dopiero w IV/VI w. czy też wręcz w Średniowieczu.

Ewangelizacja na śródziemnomorskim wybrzeżu Afryki

Bazy wojskowe i obecność rzymskich legionistów przyczyniają się wydatnie do ekspansji chrześcijaństwa w śródziemnomorskiej strefie Afryki i na Saharze. Z wybrzeży Rzymianie posuwają się coraz dalej w głąb pustyni, prawdopodobnie wzdłuż szlaku wiodącego przez Oea (Trypolis), Cydamus (Ghadames), Abalessa (Ile/y), Ti-mMissao, Es-souk, Gao, po rzekę Niger.Z Rzymu i zajętej przez Rzymian Afryki wschodniej ewangelizacja rozszerza się na Mauretanię i Numidię. W Adrumeto (Soussa) odkryto groby chrześcijan, które świadczą o obecności chrześcijaństwa w tych okolicach i w pobliskiej Kartaginie już ok. 150 r. W Egipcie wiara chrześcijańska promieniuje z Aleksandrii i rozprzestrzenia się na strefę delty i środkowy Nil.

Pierwsi wędrowcy niosący Słowo

Z Jerozolimy, której biskupami byli Marek i Narcyz, Dobra Nowina rozprzestrzenia się na teren Arabii. Również z Aleksandrii wyruszają misjonarze, a wśród nich sycylijczyk Panten, który w 190 r. udaje się do Jemenu. Po drodze zatrzymuje się w Sokotrze, dociera do Diu, do zachodnich Indii i do kraju Partów. W swych wędrówkach natrafia na ślady Apostoła Bartłomieja, między innymi na egzemplarz Ewangelii w języku hebrajskim.

Bliski Wschód przyjmuje Światło

W Azji Mniejszej Ewangelia zadomowiła się już w strefie przybrzeżnej i przesuwa się coraz bardziej w głąb kraju. Jak mówią wiarygodne świadectwa, m.in pisma Pliniusza Młodszego, gubernatora i historyka, w Poncie jest już wielu chrześcijan: w królestwie Adiabanu (Persja) rozkwitają biskupstwa Arbela i Beth-Zabdai kierowane przez biskupów: Pedikhę, ucznia Apostoła Tadeusza (115); Mazrę i Samsona (121). Mimo to, wyżej wspomniane Kościoły, tworzone na ogół przez judeo-chrześcijan, nie przetrwają próby czasu. Z Tracji Ewangelia dociera do Bizancjum, być może już na początku II w. W czasach Karakalli, Bizancjum jest już znaną siedzibą biskupów takich jak Filadelfus (215) i jego następcy Eugeniusza, Rufin i Metrofanes.

 

W Grecji dojrzewają plony

Niewiele jest wiadomości na temat greckich gmin chrześcijańskich w II w., ale za to pewne są dane dotyczące stopniowego promieniowania pra-Kościołów w Macedonii i Achai. Znane są gminy w Koryncie, którego biskupem jest Dionizy, piszący listy pasterskie do Kościołów w Rzymie, Sparcie i Atenach; Gmina w Atenach, rządzona przez sławnych biskupów Dionizego Areopagite, Publiusza i Quadratusa, oraz gminy: w Sparcie, Knossos, Gortinie na Krecie, w Develto i Anchialo w Tracji, w Larissie w Tessalii, w Cefalonii. W Knossos biskupem jest asceta Pinitus zaś w Gortinie Filip. Chrześcijańska Grecja II w. chlubi się ponadto dziełem trzech apologetów: Dionizego z Koryntu, Marcjana Arystydesa z Aten i Atenagorasa z Aten.

 

Rola „braci" Jezusa

Na szczególną wzmiankę zasługuje Kościół w Pełli (Transjordania) utworzony przez judeo-chrześcijan wywodzących się z diaspory, którzy zachowują więź z judaizmem aż do momentu wygaśnięcia gminy. Ci, którzy pozostali, wyruszają w 130 r. do Kokhaby, Nazaretu i Aleppo. W gminach tych szczególną czcią cieszą się krewni Jezusa, „którzy stali na czele Kościołów". Być może jeden z nich zajął miejsce Symeona, biskupa Jerozolimy, który zginął śmiercią męczeńską za rządów Trajana.

 

Włochy: drugą ojczyzną chrześcijaństwa

Na Zachodzie wiara chrześcijańska przenika coraz bardziej w głąb miast i przedmieść. We Włoszech, obok znanych już biskupstw w Rzymie, Pozzuoli i Pompei, powstają nowe w Mediolanie i Classe (Rawenna) i prawdopodobnie w Syrakuzach. Założyciele lub pierwsi biskupi pojawiają się w nich w latach 150—200. Także na południowym wybrzeżu powstają gminy i biskupstwa, których pasterze przybywają w 190 r. na Synod Paschalny do Rzymu.W północnych Włoszech Ewangelia głoszona jest prawdopodobnie przez misjonarzy przybyłych z Ilirii i Dalmacji. Brak dokładnych danych na temat ewangelizacji Sardynii i Korsyki. Niektórzy widzą w niej dzieło biskupa Fiorenzo czczonego przez Korsykan, ale na ogół uważa się za bardziej przekonywający pogląd, iż na obie te wyspy Morza Śródziemnego Ewangelię przynieśli marynarze, żołnierze i wyzwoleńcy, którzy osiedli w portach Alerii i Marianie. Oprócz wymienionych już pod koniec stulecia istnieją biskupstwa w Avellino, Belluno, Kapui, Forli, Noli, Terni, Tivoli, Todi, Tortonie, Trento i Yicenzy.

 

Kościół francuski i jego świadkowie

Mamy wiadomości o męczeństwie chrześcijan Lyonu i Yienne w 177 r. Pewne jest również, iż Kościół w Galii jest dobrze zorganizowany, przynajmniej w basenie Rodanu, i że u schyłku wieku składa się z wielu biskupstw, m.in. w Besancon i Rouen. Ciekawostką jest fakt, że pierwsi dwaj znani nam biskupi francuscy; Potin i Ireneusz(biskupi lyońscy) a także znaczna część męczenników x Lyonu, to imigranci pochodzący ze Wschodu.

W Niemczech: głos ludu, głos Pana

W ośrodkach handlowych na terytorium dzisiejszych Niemiec, na lewym brzegu Renu i w południowej części dorzecza Dunaju, chrześcijaństwo też pojawia się stosunkowo wcześnie. Ireneusz i Tertulian podają, że ok. 200 r. istniało wiele aktywnie działających gmin, złożonych z żołnierzy, handlarzy i niewolników wschodnich w Trewirze, Kolonii, Auguście, Coirze, Ratyzbonie, Passavii i Strasburgu. Legenda związana z dziejami klasztoru św. Macieja w Trewirze głosi, że Apostoł Piotr wysłał trzech uczniów Chrystusa (Euchariusza, Waleriana i Materna) w okolice Trewiru, Kolonii i Tongern już przed 67 r.

Cisza wokół Hiszpanii

O Kościele hiszpańskim wiadomo nam bardzo niewiele, niepewne są również dane zawarte w Księdze męczenników Adona, z której wynika, że Apostoł Piotr wysłał do Hiszpanii misję złożoną z 7 biskupów, których przywódca (Jakub?) założył Kościół w Acci (Kadyks). Pewne jest jedno: na Soborze w Elwirze w 300 r. obrady prowadził właśnie biskup Acci, co pozwala przypuszczać, że miejscowość ta uważana była za Kościół-matkę w Hiszpanii. Kościół ten powstał więc na początku ewangelizacji Hiszpanii, czyli w okresie narodzin Kościoła w Lugo.

Oszczerstwa i prowokacje

Chrześcijaństwo II w., już dojrzałe i na dobre zakorzenione w całym Cesarstwie Rzymskim, staje się obiektem zmyślnych oszczerstw Te z kolei stają się pretekstem do prześladowań podjętych przez cesarzy: Hadriana (136), Antonina (155—160), Marka Aureliusza (167—177) i Komodora (180—185).Wśród wielu znanych postaci męczenników na plan pierwszy wysuwają się sylwetki papieży: Telesfora (136), Hyginusa i Piusa I (155) a także Polikarpa, biskupa Smyrny (155); Marka, biskupa Jerozolimy (155); filozofa Justyna (167); męczenników lyońskich z biskupem Potinem (177), Cecylią (180) i senatorem Apolloniuszem (185) na czele.

Stan ewangelizacji pod koniec drugiego stulecia

AFRYKA: poza terenem delty Nilu powstają Kościoły w prowincjach zarządzanych przez prokonsulów w Numidii, Mauretanii (Kartagina, Adrumeto, Timgad, Tipasa, Tingis) i prawdopodobnie w Cyrenajce.

AMERYKA: 0.

AZJA: z pierwszych ośrodków w Palestynie, Aleksandrii i Edessie wiara chrześcijańska ogarnęła strefy wpływów tychże ośrodków, by dotrzeć stopniowo do Jemenu, Sokotry, Diu, nad Zatoką Perską, do krainy Partów, środkowej Mezopotamii, Asyrii i Armenii (Maku i Albak).

EUROPA: Ewangelia rozprzestrzeniła się w znacznej części Grecji, dokąd dotarła z pierwszych Kościołów w Tesalonikach, Atenach i Korvncie. We Włoszech biskup­stwa powstają w centrum kraju (Ostia, Tcrracina, Gaeta), na południu (Neapol i Syrakuzy) i na wschodnich wybrzeżach Sardynii i Korsyki. We Francji istnieją już gminy w Lyonie, Yienne i dolinie Rodanu. W Hiszpanii, mimo braku ściślejszych wiadomości, działają Kościoły na południu państwa. Wiadomo również o istnieniu Kościołów w Dalmacji, a konkretnie w Spalato (Split) i Durazzo.

 OCEANIA: O

WIEK TRZECI

 

Ewangelizacja na ziemi Patriarchów i w sercu Azji

Na Bliskim Wschodzie rozkwitają gminy w Cezarei, Ptolemaidzie, Tyrze i Berito. Zwiedzając prowincję Arabią, w 240 r. katecheta Orygenes napotyka na bardzo liczne i aktywnie działające Kościoły. W 241 r. przewodniczy on w miejscowości Bosra (Arabia Patrejska) synodowi tego Kościoła, którego biskup, Berillo, był podejrzewany o herezję. Po załagodzeniu sporu katecheta Orygenes przenosi się do Aten i do Cezarei w Kapadocji. W Anriochii i całej Syrii chrześcijaństwo poczyniło tak olbrzymie postępy, że w 290 r. gmina chrześcijańska przewyższała już liczebnie wszystkie pozostałe wyznania. Dalej szerzy się Ewangelia w basenie górnego Eufratu, na zachodnich ziemiach Fartów i w Armenii, dzięki poparciu apologety Tacjana1 „Asyryjczyka" i filozofa Bardesana. W ł95 r. Armenia jest już w znacznej części chrześcijańska, i w tymże samym roku wybrany na „catholicosa" Armenii Grzegorz Oświecający chrzci króla Tyridatesa i zakłada 12 biskupstw.

Prawdopodobnie właśnie dopiero wtedy Ewangelia dociera z Osroenu do zachodnich Indii, a stamtąd w IV w. na wybrzeża Malabaru, W 220 r, Dobra Nowina przenika w głąb Persji. W latach 241—272 przyczyniają się do tego swoją współpracą z biskupem Demetrianem z Antiochii zesłani do Mezopotamii i Persji chrześcijanie syryjscy. W 225 r. w Mezopotamii i Persji istnieje już 17 biskupstw. W 270 r. biskupem w stolicy Seleucji-Ktesifonte jest Bar Aggai i jak sam podaje, nie on pierwszy sprawuje ten urząd. Do Gruzji i nad Morze Kaspijskie Ewangelia dociera pod koniec stulecia dzięki wymianie handlowej między portami czarnomorskimi. U stóp Kaukazu powstaje biskupstwo w Picundzie. Wyjątkowo wręcz przedstawia się działalność chrześcijan w Poncic. W 250 r. biskup Fedim z Amazji wysyła dwóch uczniów Orygenesa, Teodora-Grzegorza i Atcnodora, bv nauczali w Neocezarei. Odnoszą oni tak wielki sukces, że świeżo nawróceni mieszkańcy Komany i Neocezarei mają nawet swego biskupa Grzegorza zwanego Cudotwórcą. U schyłku życia, które poświęcił w całości pracy w Foncie i Kapadocji stwierdza on, iż umierając zostawia na podległych sobie terenach tylu pogan, ilu chrześcijan zastał na początku misji, Położone w głębi lądu tereny Azji Mniejszej (Frygia, Galacja, Pizydia, Likaonia, Mizja, Karia, Licja, Pamfilia i Izauria) chlubić się mogą znaczną ilością dobrze już pracujących Kościołów. Warto wspomnieć m.in. o dwóch Synodach, jakie odbyły się we Frygi i w latach 172 i 180, o Soborze Nicejskim w 325 r., w którym uczestniczyło 25 biskupów a sama tylko Cylicja przystała aż 9 reprezentantów.

Biała Afryka składa wizytę Czarnej

W Afryce chrześcijaństwo ugruntowane już na śródziemnomorskich wybrzeżach kontynentu, w Mauretanii, Numidii i prowincjach prokonsulów podsumowuje dotychczasowe osiągnięciana trzech kolejnych Synodach (210, 236 i 256 r.), w których uczestniczy 90 biskupów afrykańskich. Miasta Cyrcne, Ptolcmaida, Berenice, Arsinoc i Soussc (Pentapolis) są siedzibami biskupstw już przed 250 r. Poza tym jest niemal pewne, że w pierwszych latach stulecia misjonarze zapuszczają się w głąb Sahary i docierają do koczowniczych plemion Getulów, Maurów i Garamantów. Gęsto rozsiane są gminy chrześcijańskie w Egipcie: przed 325 r. 50 numów, czyli gmin wiejskich ma Kościoły, a w 40 są biskupstwa. Na Synodzde w Aleksandrii w 320 r. zbiera się około stu biskupów. Za Septyma Sewera kilkunastu chrześcijan z Aleksandrii i Tcbaidy ginie śmiercią męczeńską (200 r.).

Na Bałkanacht

poza granicami Cesarstwa

W Grecji chrześcijaństwo ogarnia stopniowo coraz większe obszary położone w głębi kraju i wzbogaca się o przynajmniej 4 nowe biskupstwa; Stobi w Macedonii, Eubea, Teby i Etestia (Lemnos). Około 250 r. Ewangelia przekracza wschodnie granice Cesarstwa i dociera do barbarzyńskich plemion Gotów, zamieszkujących w dolnym biegu Dunaju. Niosą ją tam jeńcy chrześcijańscy schwytani podczas częstych najazdów Golów. W tym samym okresie powstają Kościoły w Dalmacji i Ilirii Naddunajskic], Dalej rozkwita działalność gmin w rzymskich prowincjach dolnej Mezji, Dacji Naddunajskiej, Panonii, Norycji i Rezji.

Włoscy poganie nadal czekają

We Włoszech Ewangelia rozprzestrzenia się przede wszystkim na przedmieściach, podczas gdy wieś, mniej dostępna, nadal pozostaje poza jej zasięgiem. W I połowie stulecia Włochy wzbogacają się o biskupstwa w Akwilci (250), Weronic i Brescii (ok. 270 r.), Porto, Albano, Tivoli, Kapui, Ankonie, Arezzo, Asyżu, Asti, Bolonii, Chiusi, Facnzy, Fermo, Frascati, Genui, Manfredonii, Modenic, Ostii i Rimini. Sprzed 225 r. pochodzą wiadomości o ośrodkach chrześcijańskich w 60 miastach i miasteczkach centralnych i południowych Włoch. W 250 r. istnieje już przynajmniej 80 biskupstw, przy czym mniejsze położone są daleko od głównych ośrodków. W liście Korneliusza do Fabiusza z Antiochii znajdujemy ciekawą informację dotyczącą tego okresu: Kościóła rzymski liczy ok. 40000 ochrzczonych i pracuje w nim 46 księży, 5 diakonów, 7 subdiakonów, 42 akolitów, 52 egzorcystów, lektorów i ostiariuszy oraz 1500 wdów.

Latarnia lyońska rozświetla mroki Galii

Rozkwitający w basenie Rodami Kościół francuski otaczają nowe gminy w Tournus, Chalon, Autun, Dijon, Langres, Bordeaux i mniejsze ośrodki w górnym dorzeczu Renu. Głównym centrum i motorem działalności jest Lyon, na którego czele stoi biskup Ireneusz, docierający w swych wyprawach misyjnych do Celtów i Germanów zamieszkałych na lewym brzegu Renu. W latach 50-tych do Lyonu docierają misjonarze wysłani przez papieża Fabiana. W krótkim czasie powstaje 9 kolejnych biskupstw: Paryż (Dionizy), Reims, Trewir, Arles (Trofim), Narbonne (Paweł), Tuluza (Saturnin), Bourges, Soissons, Tours, Clermont (Austremoniusz), Limoges (Marcjal). Tworzone są konkretne podstawy do ewangelizacji wsi.

Morze i Pireneje nie tworzą już zapory

W połowic stulecia podnosi się wreszcie stopniowo zasłona milczenia spowijająca dotąd Kościół hiszpański. Niektóre dane zdają się świadczyć o tym, iż dotychczasowa praca misyjna w tym regionie była stała i owocna. Pod koniec stulecia cała Hiszpania zna już, choćby powierzchownie, Ewangelie, choć jej wpływy nadal przemieszane są z pozostałościami wierzeń pogańskich. Wiemy w każdym bądź razie o istnieniu biskupstw i gmin w Leon, Astordze, Meridzie, Saragossie, Sewilli, Kordobie, Kalahorze, Italice, Barcelonie, Geronie i Granadzie (E!vira).

Wielka Brytania nie pozostaje w tyle

Opierając się na pismach Tertuliana, w których mowa jest o „miejscach, do których nie dotarli Rzymianie, ale dotarł Chrystus', niektóre źródła historyczne utrzymują, że Brytania poznała Ewangelie już na początku stulecia dzięki misjonarzom europejskim, o których wysłanie prosił papieża Eieuterusa król bretoński Lucjusz. Inni skłaniają się ku prostszemu i prawdopodobniejszcmu w sumie twierdzeniu, że chrześcijaństwo dotarło na wyspę wraz z handlarzami i żołnierzami, przybyłymi wprost z Azji Mniejszej lub też z krajów graniczących z Persją. Jak by nie było, w 250 r. w Wielkiej Brytanii istnieje już sporo Kościołów w prowincjach bretońskich, a m.in. w Londynie, Yorku i Lincoln.

Stan ewangelizacji pod koniec wieku

AFRYKA: z prowincji prokonsulów i Aleksandrii Ewangelia rozprzestrzeniła się już znacznie na Mauretanie, Numidię, Getuli na Saharze, Trypolitanię, Cyrenajkę, środkowy Egipt i Tebaidę. AMERYKA: O

AZJA: aktywne gminy chrześcijańskie rozrzucone są na wybrzeżu palestyńskim od Gazy do Antiochii, w Arabii Petrejskiej, w królestwie Edessy, w Armenii, Mezopotamii, Persji, w zachodnich Indiach, w Gruzji i całej Europie aż po najdalsze granice wpływów rzymskich, na Cyprze.

WIEK CZWARTY

Dwóch chrześcijan, trzy poglądy: tak oto pojawia się herezja

Jest to stulecie prawdy. W czasie, gdy wiara pogańska coraz bardziej cofa się w całym Imperium i gdy stopniowo cichną ostatnie prześladowania (Galeriusz i Dioklecjan), Konstantyn i Licyniusz przyznają chrześcijanom „pełną i bezsprzeczną swobodę wyznawania i praktykowania swej religii" (Edykt Mediolański 313 r). W Kościele, będącym dotychczas zgodnie działającym organizmem, rozwijają się pierwsze reakcje łańcuchowe, herezje. Ojcem pierwszej z nich, arianizmu, jest Ariusz, ksiądz libijski, sprawujący urząd kapłański w Aleksandrii (318). Skazany na wygnanie roznosi swą herezję na całym Bliskim Wschodzie. Oficjalnie zostaje potępiony na Soborze Nicejskim w 325 r. Ariusz umiera w wierze chrześcijańskiej w 335 r., ale jego doktryna atakuje całe Imperium, zostaje przyjęta na Synodzie w Rimini w 359 r. i usankcjonowana na Synodzie w Konstantynopolu w roku następnym. Biskupi, co prawda, wycofują się później z tego i na Synodach w Paryżu (360) i w Aleksandrii (362) potępiają ostatecznie heretyckie tezy Ariusza, jednak aż do Soboru w Konstantynopolu (.381) nic udaje się powstrzymać rozpowszechniania się doktryny ariańskiej.

Bogata dolina Padu podaje dłoń poganom

Na zachodzie Ewangelia, okazjonalnie wspierana również przez władzę Imperium, córa/ bardziej upowszechnia się w arystokratycznych środowiskach miejskich, a także na wsi, nadal jednak pozostającej częściowo przy wierze pogańskiej. We Włoszech, biskupstwa Rzymu i północnych regionów zanoszą Ewangelię na północ od doliny Padu. Według legendy początki ewangelizacji góry Titano (San Marino) związane są z postacią niejakiego Marina, kamieniarza z wyspy Arbe, który wraz ze swym przyjacielem Leonem przybył na wybrzeże adriatyckie w 350 r. Na początku stulecia chrześcijaństwo, choć dalekie jeszcze od dominacji, ugruntowało swą pozycję na południu i w centrum kraju oraz na wyspach, a począwszy od 313 r. zaczęło osiągać niebywałe sukcesy w Lacjum, Kampanii, Umbrii, na wschodnich wybrzeżach Sycylii i w okolicach Cagliari. Znane są nam również imiona niektórych misjonarzy działających w północnych Włoszech: ksiądz Wawrzyniec (Novara), Paweł (Concordia), Pedele (Como), Kalogero (Albenga) i innych, głoszących Słowo w prowincji Trento. W 370 r. biskup Vercclli obsadza biskupstwo w Embrun w Galii, skąd później chrześcijaństwo dotrze do Digne i Grenoble. W 396 r. królowa Markomanów nawraca się dzięki biskupowi Mediolanu, Ambrożemu. Pod koniec wieku chrześcijanie włoscy przewyższają już liczebnie swych rodaków tkwiących w pogaństwie i dysponują 88 biskupstwami. Dzięki działalności biskupstw i parafii Ewangelia dociera wreszcie w góry i do innych, trudniej dostępnych okolic. Wiadomo, że powstają także biskupstwa w Acqui, Aoście, Ascoli, Brindisi, Cagliari, Ferrarze, Imoli, Lodi, Parmie, Pizie, Sienie i Treviso.

Hiszpania, Galia, Brytania ewangelizacja bez pośpiechu

Niewiele jest wiadomości na temat rozpowszechnienia chrześcijaństwa w połowie stulecia w Hiszpanii i Galii. Na Synodzie w Arlcs (314), jest 6 biskupów hiszpańskich, 16 z Galii Lyońskiej, Narbońskiej i Belgijskiej, zaś z Brytanii przybywają biskupi Londynu, Yorku i Lincoln. Na kolejnym Synodzie w Elwirze (Granada, 360) jest już 19 biskupów i 24 księży hiszpańskich, którzy mają ustalić normy dotyczące pokuty, małżeństwa i celibatu kapłanów. Pomimo aktywnej działalności kilku biskupów, na północy Galii, w Belgii, nad Renem, w strefie Bonn, Strasburga i Xanten, chrześcijaństwo nie cieszy się jeszcze dużą popularnością. Znane nam są postacie biskupów belgijskich Superiora z Nerviens (356) i Serwacja z Tongres (359) oraz biskupów Awinionu. Lieges, Nantes, Yerdun, Barcelony, Bragi, Leon, Malagi, Urgelu i Walencji.

W królestwie Saby i okolicach

W królestwach Arabii Omeryckiej (Jemen) i Axum (Abisynia) ewangelizację prowadzą Frumencjusz i Edezjusz, dwaj młodzi jeńcy, dobrze przyjęci na dworze króla Axum, Azjany. Otrzymawszy wolność Edezjusz osiedla się w Tyrze, zaś Frumencjusz zakłada Kościół w Axum (350), którego zostanie biskupem. Na Axum spada jednak herezja ariańska, popierana już w 316 r. przez cesarza Konstancjusza i rozpowszechniana w 357 r. przez Teofila, biskupa Diu. Teofil rozszerza dalej swoją działalność na Jemen, Oman, Persję i Afganistan, zakładając Kościoły w Adenie, Ormuzie i Safarze, które jednak wkrótce potem upadną.

Otwarci na przyjęcie Słowa górale kaukascy

W 330 r. Armenia jest prawie w 100% chrześcijańska i ma 10 biskupstw, podlegających metropolicie Aschtischat. Z Armenii i Persji nauka przenosi się w góry Kaukazu, dzięki niewolnicy o imieniu Nunia lub Nino, która uzdrawia i nawraca samą królową (325). W 337 r. Konstantyn wysyła do Gruzji na prośbę królowej Miriam biskupa Jana z Antiochii, który wraz z innymi misjonarzami nawraca kraj i burzy świątynie pogańskie.

Wśród pogan i chrześcijan

W pierwszych latach IV w. część barbarzyńskich hord Gotów, osiadłych w dolnym biegu Dunaju i na Krymie (Gocja) przyjmuje wiarę, której nauczają jeńcy w Kapadocji Na Sobór Nicejski przyjeżdża już Grek Teofil, biskup Gocji. W 350 r. duża ilość Gotów (Wizygotów) staje po stronie schizmatyka Audiusza, a w 360 r. za pośrednictwem Ulfili, biskupa i misjonarza działającego wśród Gotów już od ponad 40 lat, przyjmuje doktrynę ariańską. W 380 r. Goci, jako złączeni z Imperium otrzymują tereny w Mezji i Panonii. Wśród ich plemion i barbarzyńskich Hunów głoszą naukę chrześcijańską biskupi pogranicznych obszarów Cesarstwa, którym w wielu przypadkach udaje się; nakłonić do porzucenia herezji. Pod koniec IV w. nawracają się zamieszkujący Trację i Dację Besowie. Jest to przede wszystkim zasługą biskupa Nicety, który rozciąga później swą działalność na kolejne nadciągające hordy barbarzyńskie

,,Kto mieczem wojuje..."

Niekiedy szerzenie wiary zostaje zaciemnione lub zafałszowane przez fakt obecności „silniejszego" lub panoszenie się wojsk, nie brak jednak przykładów prawdziwych apostołów pokoju i miłosierdzia, których jedyną bronią jest wiara. Wspomnijmy imiona Filastra, biskupa Brescii (390), który odnosi sukcesy w nauczaniu wśród pogan i Żydów; Wigilia, który ewangelizuje doliny prowincji Trento; Marcina, mnicha i biskupa Tours, który w latach 373—397 naucza wśród pasterzy nizin Niderlandów; Germana z Auxerre; Witrycjusza z Rouen czy Walentyna z Chartres. Z nauczaniem chrześcijaństwa wiąże się też zjawisko życia zakonnego. Jego kolebką jest górny Egipt, gdzie młodziutki Antoni (25!—356) usuwa się z. życia, by w zupełnej samotności praktykować ciężką pokutę. W krótkim czasie w Egipcie powstają i rozwijają się trzy duże ośrodki zakonne: Nitria, Skatis i Celle. Idea życia zakonnego rozprzestrzenia się potem z Egiptu pod różnymi formami na cały Bliski Wschód i dociera do Rzymu, dokąd w 345 r. przynosi ją biskup Atanazy, uchodźca z Aleksandrii w Egipcie.

W Arabii Saraceni przyjmują Ewangelię od wspaniałych ascetów pustyni: Szymona Słupnika, Hilariona i Eutymiusza, który chrzci wodza plemienia Aspabeta, późniejszego biskupa Saracenów (427). Mnich Mojżesz, mieszkający na pustyni syryjsko-arabskiej, nakłania do przyjęcia wiary całe plemię beduińskie wraz z jego królową Malwiną.

A są jeszcze i inni: mnisi syryjscy Zalelaidos, Zeumatios, Aleksander, Protogenos  z  Edessy, mnisi palestyńscy Charyton, Saba i Teodozjusz.Klasztory, eremy i zakony, do dziś rozsiane w całym chrześcijańskim świecie, stają się ośrodkami szerzenia miłosierdzia i krzewienia wiar

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: wybrzeże śródziemnomorskie od Tingis w Mauretanii do Rhinocolury w Egipcie, pełne jest ośrodków chrześcijańskich. Inne powstają na krańcach Sahary, w górnym Egipcie i w królestwie Axum. AMERYKA: O

AZJA: Azja Mniejsza, a zwłaszcza jej strefa nadmorska, jest w znacznej części chrześcijańska. Na wybrzeżach Cypru, w Synaju, w Arabii rzymskiej i Syrii wzrosła ilość gmin i ośrodków klasztornych. Zachodnie Indie, Mezopotamia, Armenia i Persja wzbogaciły się o nowe Kościoły, a góry Kaukazu przyjęły pierwszych misjonarzy.

EUROPA: Po ustaniu prześladowań chrześcijaństwo europejskie dotarło także na wieś. We Włoszech zadomowiło się już na dobre w centrum, na wybrzeżach, na północ od doliny Padu, na Sycylii i na wybrzeżach Sardynii i Korsyki. Liczba chrześcijan przewyższyła już na Półwyspie Apenińskim liczbę pogan. Ale i w Hiszpanii, na Balearach, w środkowej i południowej Galii, w dorzeczach Dunaju, na wybrzeżu adriatyckim od Istrii po Grecję oraz na wybrzeżach i wyspach Morza Egejskiego Kościoły chrześcijańskie rozkwitają i mnożą się. Mniejsze ośrodki powstają także na prawym brzegu Renu, w Dacji, w zachodniej Wielkiej Brytanii i wschodniej Irlandii. OCEANIA: O

WIEK PIĄTY

Ariusz dał początek

Poczynając od Ariusza Kościół zawsze już będzie rozdzierany konfliktami doktrynalnymi i prawdziwymi herezjami. W wieku V na scenie pojawiają się: nesiohamzm (Nestoriusz 428), i monofizytyzm (Eutychcs 441).

Kultury Wschodu przyjmują Ewangelię

Napierające już od dawna na wschodnie granice Imperium ludy barbarzyńskie zalewają prowincje rzymskie. Aparat władzy Cesarstwa tkwi wówczas w głębokim kryzysie, za to przed chrześcijaństwem otwiera się szerokie i nieoczekiwane pole apostolatu. Jan Chryzostom (zm. 407) udaje się nad Dunaj, do Wizygotów, wśród których zakłada gminę, po czym wraz z innymi, przybyłymi z Krymu misjonarzami kieruje się ku Hunom nad Don, Abazom, Tsanom nad górny Eufrat, do Armenii i Persji. W 400 r. miasto Hira nad Eufratem ma już stałego biskupa i gminę, która organizuje sporo pielgrzymek do Aleppo, miejsca pobytu Szymona Słupnika, słynącego z mądrości i czynionych cudów. Podczas, gdy w Armenii triumfują monofizyci, w sąsiedniej Persji w 410 r. istnieje już 40 biskupstw. Znad Zatoki Perskiej, dokąd Ewangelia dotarła w 225 r., dochodzą wieści o biskupie działającym w Prat di Maidan i drugim, „biskupie wysp", mającym siedzibę w Bahrajn, gdzie wznosi się też klasztor. W 424 r, istnieją także biskupstwa w: Ray, Mary (Rosja), Nisapur (Persja), i Herat (Afganistan). W 440 r. Ewangelia głoszona jest w górnym dorzeczu Tygrysu i na płaskowyżach Persji. Saba, „nauczyciel narodów", działa w Hale i w Kurdystanie. W 498 r, pokaźna jest liczba chrześcijan wśród Turków i Hunów zamieszkałych nad Oxusem (Amu Daria). W Jemenie w 460 r. powstaje biskupstwo. W 470 r. pewien Arab z Persji zajmuje wyspę Jotabe (Tiran), która w 473 r. jest już siedzibą biskupstwa. Geograf Kosma Indicopleustes wspomina o gminach chrześcijańskich istniejących w Sokotrze, składających się z zesłańców greckich, arabskich i hinduskich. Na Cejlonie również jest gmina kupców chrześcijańskich w Kilaw — Colombo i druga na wybrzeżu Malabaru.

Miecz i krzyż: nie wszyscy barbarzyńcy są wandalami

W 376 r. osiadli nad Dolnym Dunajem Wizygoci wdzierają się do Mezji, Macedonii, Grecji, Ilirii i Panonii, Są pierwszymi plemionami germańskimi, jakie dostają się pod wpływ arianizmu, głoszonego przez Ulfilę (341—383), apostoła Wizygotów. Za ich pośrednictwem herezja ogarnia Ostrogotów i przedostaje się na te regiony Europy, które przemierzają. W ślad za Giotami idą Gepidzi i Wandalowie, którzy stykają się z arianizmem w środkowym biegu Dunaju, Od Gepidów przejmują go Rugowie znad Bałtyku i przekazują go z kolei Szwabom (Alamanom), Turyngom i częściowo Longobardom. Szwabowie, którzy posuwają się dalej w kierunku Półwyspu loeryjskiego, zapoznają się z ortodoksyjną nauką chrześcijańska, co ostatecznie sprawia, iż na ich czele stają na zmianę raz władcy katoliccy, a raz ariańscy, aż do momentu wstąpienia na tron Kararyka (550—560), który przy poparciu Marcina, biskupa Bragi (556) przywrócił cały swój lud ortodoksyjnej wierze. Franków, nadal żyjących w pogaństwie, ewangelizuje biskup Reims, Remigiusz, który dzięki wrodzonemu talentowi misjonarskiemu połączonemu z szacunkiem dla ludzi zyskuje sobie przyjaźń króla Chlodwiga (481) i w dzień Bożego Narodzenia 496 r. chrzci go wraz z liczącym 3000 osób dworem. Prawdopodobnie właśnie Remigiusz i biskup Yienne, Avitus (490) przyczyniają się do zawarcia w 493 r. w Soissons małżeństwa Chlodwiga z katoliczką Klotyldą. Burgundowie, na których napierają nadciągające spoza Renu inne hordy, osiedlają się w Wormacji i tam znaczna ich część przyjmuje w latach 417—430 wiarę chrześcijańską. Później, pobici przez Hunów i coraz bardziej spychani ku dolinie Rodanu, dostają się w strefę wpływów ariańskich. Ich ewangelizacją interesują się Avitus z Yienne i sam król Chlodwig (496—499). Po księciu Zygmuncie nawraca się król Burgundów, a wreszcie i cały lud, który stapia się w jedną całość z królestwem Franków (532). W 489 r. ariańscy Ostrogoci prowadzeni przez króla Teodoryka docierają do Rawenny, gdzie współżyją w miarę harmonijnie z miejscowymi katolikami. Pod koniec wieku cała Europa, poczynając od Hiszpanii poprzez Włochy i śródziemnomorskie wybrzeże Afryki aż po ziemie germańskie przedstawia nader malowniczy obraz, któremu żywych barw dodają w szczególności migracje barbarzyńców; Gotów, Alanów, Hunów, Wandalów, Burgundów, Franków, Szwabów-Alamanów i Longo-bardów.

W Wielkiej Brytanii lądują „twardzi"

Od 428 r. w miejsce Rzymian, którzy opuszczają Brytanię w 407 r. na wyspie pojawiają się Anglowie, Saksoni i Juci, tj. ludy germańskie pochodzące z Jutlandii. Istniejący dotychczas na wyspie katolicyzm, skażony herezją ariańską i pelagiańską, nie wytrzymuje starcia z pogaństwem napływowych plemion i niemalże niknie z krajobrazu Brytanii. Pozostaje 12 klasztorów w Walii, założonych przez Dawida, wnuczka króla Artura i kilka niewielkich gmin w Kornwalii. Na wyspę przybywają z misją zwalczania herezji pelagiańskiej Lupos, biskup Troyes i German, biskup Auxer-re (429—446).

W zielonej Irlandii pączek rozwija się w kwiat

Sąsiednia Hibernia (Irlandia) otrzymała Ewangelię od misjonarzy przybyłych z Wielkiej Brytanii i Galii. Papież Celestyn w 431 r. wyznacza na jej biskupa Palladiusza, którego w 432 r. zastępuje Patryk rodem z Auxerre. Patryk, mający za sobą 30 lat apostolatu w „ziemi świętej" stopniowo doprowadza do wyparcia miejscowej religii druidów i zakłada biskupstwo w Armagh (444 r,).

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia AFRYKA: wybrzeże śródziemnomorskie, od Mauretanii do Trypolitanii, znajduje się pod żelazną kontrolą Wandalów, arian, którzy prześladują katolików aż do śmierci króla Genseryka. W Egipcie i Etiopii krąży herezja monofizycka, zapoczątkowana przez mnicha Eutychesa. AMERYKA: O  AZJA: chrześcijaństwo dociera do kolejnych obszarów nad Morzem Czarnym, nad górnym Eufratem i w Kurdystanie. Armenia, znana z rozkwitu Kościołów, przeszła na monofizytyzm. Kilku mnichom udało się nawrócić na katolicyzm grupy beduinów żyjące na pustyni syryjsko-arabskiej. Wybrzeża od Adenu do Cejlonu, znają już Ewangelię i mają Kościoły, zwłaszcza w portach. Mimo sporów doktrynalnych Azja Mniejsza pozostała w znacznej części katolicka. Persja została ogarnięta herezją nestoriańską. EUROPA: Irlandia jest katolicka, podczas gdy sąsiednia Wielka Brytania, którą zawładnęły pogańskie ludy anglosaskie, zachowują wiarę tylko na wybrzeżach zachodnich. Pozostała część Europy aż po Ren, Dunaj i Alpy, zalana przez hordy barbarzyńców, reprezentuje całą gamę religii. Hiszpania jest azylem katolików, arian i pogan (Baskowie) i w takiej samej mniej więcej sytuacji znajduje się Francja. Włochy i kraje graniczące z nimi na północny m, wschodzie są katolickie. Region bałkański, najbardziej narażony na najazdy barbarzyńców, jest przesiąknięty arianizmem i pogaństwem. Kościół Grecki jest jeszcze katolicki. OCEANIA: O

WIEK SZÓSTY

Do walki z herezja i pogaństwem na Bliskim Wschodzie włącza się również władza polityczna (Justyn I, Justynian, Justyn II), ale wyniki raz są lepsze, raz gorsze. W 580 r. np. ugruntowuje swą pozycje herezja monofizycka, podzielona jednak na dwa odłamy, wywodzące się z Patriarchatu w Antiochii (Syria) i Patriarchatu w Aleksandri (Egiptu)

Jedni odchodzą, a drudzy za sprawą Chrystusa przychodzą

Po nawałnicy anglosaskiej, która zmieniła Wielką Brytanię w „spaloną ziemie biskupi Teon z Londynu i Tadioch z Yorku wraz z najbardziej wybijającymi się chrześcijanami znaleźli schronienie w Walii (586), gdzie założyli kilka Kościołów misyjnych. Chrześcijaństwo zdobywa również nowe tereny na północy dzięki mnichowi Colombanowi (lub Colombanowi Starszemu), który wraz z 12 mnichami irlandzkimi sięga w 563 r. wyspę I one i zakłada tam klasztor, który wkrótce stanie się ośrodkiem niosącym Ewangelie na sąsiednie wyspy, a także wśród szkockich Pittów, którzy przyjmują wiarę. W dalszej kolejności Colomban zakłada również klasztory na wyspie Arran, w Ulsterzc, w rejonie Meath, Derry, Durrow i Bangor. 7. nich właśnie wyruszą później mnisi niosący Słowo na wyspy Orkady, Szetlandy, Faroer i Islandię. Dramatyczne przygody tych „wędrowców spod znaku krzyża są opisane w Legendach o św. Brandomie marynarzu. Na południu Wielkiej Brytanii wielu chrześcijan pochodzenia bretońskiego chroni się przed inwazją Anglosasów na wybrzeżu francuskim (550), na Półwyspie Bretońskim, gdzie zakładają nader wyjątkową gminę, kierowaną przez biskupów-opatów z celtyckich klasztorów w Wielkiej Brytanii i Irlandii. W 596 r. na wezwanie papieża Grzegorza Wielkiego grupa 40 mnichów pod przywództwem opata benedyktyńskiego Augustyna udaje się z misją ewangelizacyjną do Anglosasów w Wielkiej Brytanii, Zaopatrzony w listy papieskie Augustyn wędruje przez Marsylię, Aix, Lyon i Orlean, a po drodze przyłączają się do niego inni księża francuscy i tłumacze. W 597 r. pokojowe wojsko Augustyna przepływa przez Kanał i dobija do wyspy Thanetu u ujścia Tamizy. Zaczynają nauczać w królestwie Kentu, którego władca litclben przyjmuje katolicyzm, a w Zielone Świątki r. 597 przyjmuje chrzest wraz ze swymi oficerami w kaplicy w Durovernum (Cantcrbury). Augustyn osiada jako biskup w pałacu królewskim w Canterbury, podarowanym mu przez Etelberta ; pałacu, który, jak z tego wynika jest najstarszą siedzibą episkopatu angielskiego (601).

Morze barbarzyństwa i miłosierdzia

Dalej trwa głoszenie Ewangelii wśród germańskich barbarzyńców. Ułatwiają to oczywiście w dużym stopniu Frankowie, którzy już przyjęli wiarę. Osiadłych nad Jeziorem Bodeńskim Alamanów, którzy jeszcze w 570 r. są poganami, ewangelizują misjonarze irlandcy i szkoccy, wśród których czołową postacią jest na pewno Fridolino z Poitiers działający w Argau (Sackingen).Wywodzący się od Markomanów Buuarzy emigrują z Bohemii  w                                      kierunku Rezji, Norycji i basenu rozciągającego się. między Addą a Dunajem. Tam też wchodzą w kontakt z łacińskimi chrześcijanami i ostrogockimi arianami, po czym, ujarzmieni przez Franków w 540 r. przyjmują wiarę katolicką od Kościołów w Auguście i Sabionie (Brcssanons). Na terenach kontrolowanych przez Franków (Francja — Niemcy) powstaje wiele kościołów i kaplic pod wezwaniem św. Marcina, Michała i Jana Chrzciciela. W ostatnich latach stulecia dla ułatwienia pracy duszpasterskiej wśród Alamanów zostaje wzniesione biskupstwo w Konstancy (Gaudenzio), jedno z najlepiej działających w Niemczech, które następnie zostaje podporządkowane Kościołowi metropolitalnemu w Moguncji. Osiadli w Galicji (409) Szwabowie, będący zaciekłymi zwolennikami doktryny ariańskiej, przyjmują Ewangelię od kilku mnichów, wśród których na plan pierwszy wysuwa się Marcin z Panonii, przyszły biskup Dumio (Braga).Hiszpańscy Wizygoci i ich książęta, reprezentujący różne wyznania i toczący między sobą ciągle wojny religijne, porzucają herezję ariańską za panowania Riccarcda (586). Turyngowie osiadli na rozległym obszarze między rzekami Saals, Aarz, Tauber i Dunaj zostają podbici przez Franków, częściowo jeszcze wyznania ariańskiego, a częściowo katolickiego, w 531 r.Longobardowie i Gepidzi, poganie i arianie przesuwają się z Panonii (Chorwacja) w dolinę Padu i na centrum wypadów wybierają Payię (572). Ich król Autari ai do śmierci, tj. do roku 590 odmawia ochrzczenia poddanych, o co dopomina się papież Grzegorz Wielki .

Monofizyci wierzą na swój sposób

Jak się wydaje, król Axum (Abisynia i Nubia) uzależnia przyjęcie wiary chrześcijańskiej przez siebie i cały swój lud od zwycięstwa nad sąsiednim królestwem Ornery-tów (Jemen). Około 520 r. królestwo Axum rozciąga swą władzę nad te ziemie i król prawdopodobnie dotrzymuje obietnicy, przyjmując w Nubii w 540 r. księdza monofizytc. przybyłego z Tracji. Później, w 556 r. doktrynę monofizycką głosi również w tym regionie biskup nubijski Longin, który nawraca plemię i księcia Alodców (586). KsięgJ ciiopskie przekazują nam wiarygodne wiadomości o całkowitej ewangelizacji królestwa Axum. U schyłku wieku dziewięciu świętych mnichów monofizytów zakłada klasztory w Bchzie, Sedenii, Debra Damo (Tigre), laha (Mahreb), Madarze, Axum, Dcbra Qanasel i Garalcie, skąd doktryna monofizycką promieniować będzie na cale królestwo.Ariańscy Wandalowie zamieszkali na afrykańskich wybrzeżach Morza Śródziemnego zostają pobici i rozproszeni przez Justyniana w 523 r. Kościół afrykański, po odzyskaniu wolności kultu, nasila działalność wśród berberyjskich plemion Numidii, Mauretanii, oaz pustyni libijskiej, górnej Trypolitanii i Fezzan (Gadabitam i Garamanci).

Syria a Armenia

Na Bliskim Wschodzie (Syria i Armenia) królestwo Lakmidów, będące wasalem Persji twardo obstaje przy swej pogańskiej wierze (513) zaś na wpół koczownicze plemiona syryjskie (państwo Hassanidów) przyjmują doktrynę monofizycką. Tej samej nauce pozostaje wierna Armenia (491). Katolicka Gruzja wywiera silny wpływ na kaukaskich Albanezów, kolchidzkich Laców i Abchazów. Tsatto, książę Laców i Eufrat, wódz Abchazów, przyjmują chrzest w Konstantynopolu w 522 r. i sami już dalej ewangelizują ten region.W Arabii Petrejskiej, wśród Nabateów osiadłych w pasie ciągnącym się od Petry do pustyni Negew, działają ksiądz Julian z Aleksandrii i biskup File, Teodor (ok. 500 r.).

Fala herezji zalewa Persje

Persją, związaną jeszcze z ortodoksyjną nauką, wstrząsają wrzenia heretyckie i dążenia do schizmy, które reprezentują nestorianie, mazdeiści, monofizyci i jakobici. Największą popularnością cieszy się Jakub Baradai, biskup monofizycki z Edessy (Syria), który zakłada monofizycki Kościół schizmatyczny („jakobicki") w Tagrit (Tabriz?), z którego potem posuwa się ku Adiabene, Beit-Arbaje, Mezopotamii i Chaldei (559). W 525 r. nestoriański biskup z Harran wspomagany przez 7 innych księży naucza wśród Hunów zamieszkujących Cisoxianę i Eftajlitów. W 540 r. caiholicos Mar Aba, niezmordowany misjonarz nestoriański w Palestynie, Egipcie i Grecji, założyciel szkoły teologicznej w Seleucji, odbywa długą podróż duszpasterską do Chaldei, Susiany i Persji. Spotyka się tam, jak się wydaje, z dobrym przyjęciem i osiąga pomyślne rezultaty, bowiem od 585 r. Kościół perski coraz bardziej skłania się ku doktrynie nestoriańskiej.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: pokonane przez ariańskich Wandalów katolickie gminy na wybrzeżu śródziemnomorskim podniosły się i rozszerzyły swą działalność na oazy pustyni libijskiej. Etiopia, Egipt i Nubia związane są z monofizytami. AMERYKA: O

AZJA: niektóre regiony wstrząsane są wrzeniami wywołanymi przez herezje lub skłaniają się ku doktrynie monofizyckiej. Są to Armenia, Syria, Mezopotamia, Persja, Adiabene (Asyria), Chaldea, południowa część Półwyspu Arabskiego. Wierne nauce katolickiej pozostają (lub dopiero ją przyjmują) Azja Mniejsza, Gruzja, wschodnie wybrzeża Morza Czarnego, Palestyna, nadmorskie rejony Syrii, Cypr i całe wybrzeże indyjskie od Diu do Cejlonu.

EUROPA: całkowicie katolickie są: Irlandia, Półwysep Iberyjski poza ziemiami Basków, Francja aż po granicę belgijską, Włochy, Grecja i Wyspy Egejskie, częściowo zaś Wielka Brytania (część północno-środkowa), Niemcy (niektóre tereny szwajcarskie i austriackie), zaś Węgry, Jugosławia i Bułgaria mają kilka aktywnie działających biskupstw, które są polem pracy duszpasterskiej misjonarzy łacińskich i greckich. OCEANIA: O  CDN....

WIEK SIÓDMY

Chosroes, jeszcze jeden wandal

Prawdziwym utrapieńiem dla całej społeczności chrześcijańskiej Bliskiego Wschodu jest Chosroes II, król Persji, który od 603 r. napada na wschodnie granice Imperium i łamie wszelki opór. Jego najazdy, prowadzone techniką „spalonej ziemi", sięgają po Mezopotamię, Armenię, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Egipt (617). Wszystkie Kościoły katolickie, włącznie z Jerozolimą (614), ponoszą olbrzymie straty i zniszczenia. Żydzi i nestorianie przyłączają się do orszaku Chosroesa. Uspokoiwszy się wreszcie, Chosroes przyznaje ograniczoną swobodę wyznania, korzystną przede wszystkim dla monofizytów w Egipcie, Syrii i Palestynie oraz dla nestorian. Niestrudzeni w swej działalności misjonarze nestoriańscy wprowadzają herezję wśród „chrześcijan św. Tomasza" (Malabar), w Jemenie, Turkiestanie, Mongolii i Chinach. W odkrytym w Szensien w 781 r. epigrafie jest mowa o mnichu Olopenie (lub Jaballi), który w 635 r. dociera do Hsian (Szensien}, wkrada się w łaski cesarza Tai-Tsunga i zakłada klasztor, z którego krzewi nestorianizm w całych Chinach.

Wyprawa po odzyskanie Krzyża

W 622 r. cesarz rzymski Herakliusz przygotowuje się do kontrofensywy, która nabiera charakteru wojny świętej czy pierwszej wyprawy krzyżowej przeciw niewiernym. Gdy zwycięskie wojska docierają już do samego serca Persji, następca Chosroesa proponuje i zawiera pokój (628), wycofuje się z Egiptu, Palestyny, Syrii, Armenii, górnej Mezopotamii i oddaje Krzyż Chrystusowy ukradziony z Jerozolimy (614). Herakliusz przystępuje do wyprowadzenia z powrotem ortodoksyjnej nauki (634), ale stosując gwałt i zastraszenie nieprzyjaźnie nastawia do siebie Żydów i powoduje dalszy rozłam wśród samych chrześcijan.

Islam, czyli początek końca

W tymże stuleciu nad Bliskim Wschodem wznosi się półksiężyc Islamu. Po śmierci Mahometa w 632 r., jego kalifowie przyłączają siłą sąsiednie plemiona arabskie i gotują się do fanatycznej świętej wojny (6'54), Następuje błyskawiczny iście atak hord muzułmańskich, które podbijają kolejno: Palestynę (638), Syrię (639), Cypr i Kapadocję (641), Armenię (643), górną Mezopotamię (639), Persję (633—651), Egipt i Trypolitanię (642). Później muzułmańskie podboje zatrzymują się; mimo pewnych prześladowań i wielu kompromisów, prozelityzm islamski stosuje mniej środków przymusu. Za kalifatu Omajdów święta wojna rozpoczyna się od nowa (696) i Islam ogarnia Indie, Turkiestan i Tunezję. U schyłku wieku całe afrykańskie wybrzeże Morza Śródziemnego jest już pod jego władzą, na miejscu kościołów pojawiają się meczety i niewielka już tylko garstka chrześcijan zamieszkuje terytorium, które zostanie nazwane in partibus infidelium.

Słowianie szukają swego miejsca na ziemi

W 611 r. Słowianie pochodzenia indoeuropejskicgo osiadają w Dalmacji, Istrii, Mezji, Dacji i Dardanii, Tracji i Macedonii. Na początku wieku także Chorwaci przekraczają Panonię i docierają do Dalmacji. Obecność tych tkwiących w pogaństwie barbarzyńców nie jest pomyślna dla Kościołów chrześcijańskich: wielu biskupów znika w początkowym okresie. Później, w 630 r. nawracają się Serbowie, w 640 Chorwaci przyjmują chrzest od misjonarzy przybyłych z Rzymu (opat Marcin), Zary, Spalato i Raguzy. W połowie wieku przychodzi kolej na Słowian zamieszkujących Bałkany (Jugosłowian), którym Ewangelię niosą księża przybyli z Tesalonik, Rzymu, Konstantynopola i ci, którzy przywędrowali tu już wcześniej. W 670 r. misjonarze rzymscy docierają także do dalmackich Karantanów.

Kanał jest wąski

Papież Grzegorz Wielki, dowiedziawszy się o sukcesach, jakie odniósł w Wielkiej Brytanii biskup Augustyn, w 601 r. wysyła następnych misjonarzy. Dwóch z. nich, Justus biskup Rochester i Mellit biskup Londynu oraz mnich Cedda oddają się dziełu nawracania Sasów w Essexic (603—653). W 610 r. zostaje założony klasztorw Westminter. Mnich Paulin (od 627 r- biskup Yorku) udaje się do królestw wschodniej części Anglii i Northumbrii, chrzci tam i zakłada nowe Kościoły. Biskup Feliks w 631 r. doprowadza do końca dzieło ewangelizacji wschodniej Anglii, zaś Aiden ze swymi towarzyszami (Iona, 635) dokonują tego samego w Northumbrii. Włoski biskup Birmo w 635 r. udaje się do Wesscxu, by nawracać Sasów. Wspierany w swej pracy przez misjonarzy z Kornwalii, Walii i Cumbrii (Cumberland), nakłania do przyjęcia wiary króla i wielu jego poddanych. Mercja nawraca się w 655 r. Sussax zawdzięcza swój chrzest (679) zapałowi Wilfreda, biskupa Yorku i staraniom Etelreda króla Mercji. U schyłku wieku, dzięki pracy misjonarskiej innej grupy z. Rzymu, Wielka Brytania zostaje prawie w całości zewangelizowana. Wdzięczni Stolicy Apostolskie] Anglosasi ustanawiają Świętopietrze i zakładają wiele klasztorów w południowej części kraju.

Anglosasi i Fryzowie: od barbarzyńców do barbarzyńców

Od połowy wieku kilku misjonarzy anglosaskich ewangelizuje Fryzję (Belgia i Holandia) zachodnią- mającą najbliższy kontakt z królestwem Franków. Ze zmiennym szczęściem podejmują tam działalność biskup Amand, ,,apostoł Belgii", założyciel wielu klasztorów i kościołów, biskup Eligiusz (zm. 660) /, Noyon-Tournai, Kunibert, biskup Kolonii (zm. 663), anglosaski biskup Wilfred z Yorku (678—9), Anglosas Wigbert (686—8).

W 690 r. przybywa z Wielkiej Brytanii z 12 towarzyszami mnich Willibrord, który spędzi we Fryzji 50 lat. Ponieważ pole pracy jest nader rozległe, jeden z misjonarzy, Suitbert, otrzymuje święcenia biskupie i przez 20 lat prowadzi działalność duszpasterską wśród Bukterów. Owoce jego pracy zostaną jednak zniszczone przez Sasów. Willibrord zostaje później arcybiskupem Fryzji (Utrecht, 695) i zakłada opactwo w Trewirze, które stanie się ośrodkiem ewangelizacji Fryzji, a następnie naucza w Danii i Klgolandii. Umiera w r, 739.

Pielgrzym irlandzki Colomban

Opat irlandzki Colomban (Bangor, 575) wyrusza do Bretanii i dalej do Burgundii, gdxic pozostaje przez 20 lat i zakłada klasztor w Luxeuil, ośrodek apostolatu. W 610 r. naucza wśród pogańskich Alamanów \v dorzeczu dolnego Renu, potem wędruje w górę rxeki i dociera do terenów dzisiejszej Szwajcarii. W 612 r. przenosi się na południe, do Bobbio (Piaccnzy), a wśród Alamanów zastępuje go uczeń Gali. Na jego grobie nad Jeziorem Bodeńskim Colomban każe w/nieść opactwo św. Galia (645).

Bawarczycy zapalają światło

Bawaria, mająca Kościoły sięgające czasów rzymskich, otrzymuje Ewangelię, od misjonarzy z państwa Franków. Należy wymienić wśród nich Ruperta, biskupa Wormacji, „apostoła Bawarii", który chrzci księcia Teoda i wiciu jego poddanych (Ratyz-bona, 696), a później osiada na stale w Salzburgu, skąd aż do śmierci (722) prowadzi działalność pasterska wzdłuż Dunaju; biskupa Ernmarana z Poitiers, który działa w Bawarii przez 3 lata i ponosi męczeńska śmierć w Ratyzbonie w 715 r.; Corbiniana {/m. 725), założyciela Fryzingii. Posiadamy także skąpe wiadomości o innych misjonarzach: Sewerynie działającym w Norico, Walentynie, apostole Tyrolu, Agilu i Busta-chiuszu, uczniach Colombana i misjonarzach nad Dunajem. Na żądanie kmiecia Odylona Bonifacy założy 4 diecezje w Bawarii (741). ,,Lex baiuvariorum" (744) zawiera wizerunek chrześcijańskiej krainy, króra będzie miała wiasny kościół metropolitalny w Salzburgu (798) skąd wyrusza misjonarze udając}' się do Słowian Karanta-nów, Morawian, Czechów i Węgrów.

Turyngowie nie wykazują się stałością

Zajęta przez Franków w 531 r. i zaludniona od południowego zachodu przez chrześcijańskich Franków (Frankonia) Turyngia zostaje /ewangelizowana przez mnicha irlandzkiego Chiliana (685, Wurzburg) księdza Kolonata i diakona Totnana. Po pozornym nawróceniu się samego księcia Gozberta, w 689 r. misjonarze zostają zamęczeni i do Turyngii powraca pogaństwo. Inni misjonarze działający w Turyngii, to: Suitbcrt nauczający Bukterów, Irlandczyk Dissibod, Goar z Akwitanii i Longobard Ulfila.

Longobardowie: powoli do przodu

Mimo pewnych śladów chrześcijaństwa Longobardowie pozostają w znacznej części poganami. Od 620 r. z inicjatywy papieża Grzegorza Wielkiego, wspieranej gorąco przez samą królową Teodolindę, opat Sicondo z Trento i Agrypin, biskup Como nawracają wielu Longobardów ?. północy. Do południowej Lombardii chrześcijaństwo dociera z klasztoru w Bobbio (614, Colombdn).

Edykt z Rotari (643), choć respektuje wolność katolików, ustanawia religią państwową Longobardów arianizm. Papież Witalian wybiera Pawie na centrum misji wśród Longobardów. Działa tam, z dobrymi wynikami, biskup Damian, wielu kleryków i mnichów. Synod w Pawii (698) orzeka całkowite nawrócenie Longobardów na wiarę katolicką, co dotyczy również grup z Tuscii, Spoleto i Benevento.

Kontynent nie zapomina o wyspach

Dzięki apostolatowi biskupa Feliksa, opata Cyriaka i Zabardy, księcia Sardynii, nawracają się również w VI w. sardyńscy Barbarycyni. Wiktor, biskup Fausiany, ewangelizuje wieś Sardyńską, a Piotr, biskup Alerii, wieś sąsiedniej Korsyki.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: całe wschodnie i śródziemnomorskie wybrzeże Afryki jest pod panowaniem islamu. Jedynymi obszarami chrześcijańskimi są Etiopia i częściowo Egipt, oba jednak związane z monofizytyzmem. AMERYKA: O

AZJA: w połowie wieku chorągiew islamu powiewa nad Półwyspem Arabskim, Palestyną, Syrią, Mezopotamią, Persją, wschodnią częścią Azji Mniejszej, Armenią, Cyprem, Turkiestanem i zachodnimi Indiami. Nadal jednak działa wiele Kościołów chrześcijańskich w Mezopotamii, na wybrzeżu palestyńskim, w Syrii i Azji Mniejszej. Armenia, Gruzja, Kaukaz i Malabar na razie ocalały przed zalewem islamu. Nestorianie perscy dotarli do Turkiestanu, Chin (Szensien), Mongolii i niektórych rejonów południowo-zachodniej Arabii.

EUROPA: po napłynięciu Słowian Półwysep Bałkański znów stal się miejscem pracy misyjnej, choć na wybrzeżu śródziemnomorskim przetrwało kilka biskupstw. Grecja, leżąca poza szlakami barbarzyńskich najazdów, zachowuje ortodoksyjną wiarę. Na ziemie niemieckie stopniowo dociera Ewangelia, najpierw do Bawarii, Turyngii, Hesji, Frankonii i na prawy brzeg Renu. Chrześcijańskie są również Szwajcaria i Belgia, zachodnia Holandia, Francja, Półwysep Iberyjski, Wielka Brytania, Irlandia i Włochy, włącznie z Longobardami i częścią ludności wiejskiej Sardynii i Korsyki. OCEANIA: O

WIEK ÓSMY

Arabowie, Berberowie, Wizygoci

Prowadzeni przez sułtana Tarika Arabowie i Berberowie wdzierają się do Hiszpanii i pod Xeres de la Frontera zwyciężają w 711 r. króla Wizygotów Rodryga. Druga fala arabska (712), wspierana przez Żydów i niezadowolonych chrześcijan, dopełnia podboju Półwyspu. (Chrześcijan oszczędza się tylko pod warunkiem płacenia strasznego haraczu. Jedynie na północy zachowuje niezależność małe królestwo Asturii (718), które pod berłem Alfonsa I okaże się dobrym przyczółkiem znakomicie ułatwiającym przyszłe wyzwolenie Hiszpanii. Arabowie przekraczają Pireneje, odnoszą zwycięstwa (720) na równinie francuskiej, ale w 732 r. zostają pobici nad Loarą przez Karola Młota i wyparci do Hiszpanii w 759 r.

Bonifacy, niestrudzony wędrowiec

Zawiedziony chłodnym przyjęciem, jakie zgotowali mu Fryzowie Wilibrord, biskup Utrechtu, przenosi się / działalnością misyjną do Turyngii (704), Danii (710) i na Helgoland. Do Utrechtu przybywa za to z Londynu w 716 r. mnich Winfryd (później Bonifacy), który zaskoczony i speszony faktem, iż jest tu jedynym misjonarzem, powraca w rodzinne strony. W  719 r. spotykamy go ponownie wśród Germanów, dokąd udaje się obarczony przez papieża misją nauczania „pogańskich ludów Germanii" na wschód od Renu. Przewędrowawszy Hesje i Turyngię, pojawia się we Fryzji u boku biskupa Wilibrorda ('719—721), powraca-do Turyngii i Hesji, gdzie, wspomagany przez braci Deuicha i Deorulfa, udziela wielu chrztów i zakłada klasztor w Amonehurgu. W 722 r. zostaje wyświęcony w Rzymie na biskupa misyjnego Germanów. Po powrocie do ojczyzny zakłada opactwo w Wotzlar (Hesja, 723), i kontynuuje trudny apostolat w Turyngii (724—732). Z \\'essex napływają do niego posiłki potrzebne do obsadzenia klasztorów i biskupstw. Wszystkie te głośne sukcesy przynoszą mu wreszcie godność arcybiskupa (732) i misję uporządkowania spraw biskupstw w Bawarii (739—740). Odbudowuje biskupstwa w Passavie, Ratyzbonie, Salzburgu i Fryzynd/e, które będą stanowić bazę do wypraw na tereny zamieszkałe przez plemiona słowiańskie: Karantanów, Morawów, (Czechów i Węgrów. Następnie zakłada biskupstwa w Buraburgu, Eufurcie, Wiirzburgu, Eichstatt (742, Hesja, Turyngia). Bezskutecznie próbuje zbliżyć się do Sasów, po czym w charakterze reformatora udaje się do Francji. W 747 r. stoi na czele biskupstwa w Moguncji, powierza je potem uczniowi Lulowi i, w wieku 80 lat, powraca do Fryzji. Ten niestrudzony misjonarz ponosi męczeńską śmierć wraz z 52 uczniami (754) z ręki fanatycznych pogan koło Dokkum.

Misja z mieczem w ręku

Dumni Sasi, głusi na dotychczasowe pokojowe apele braci Evalda i mnicha Lebuina, zostają zaatakowani przez Karola Wielkiego (772, „misja z mieczem")- W 776 r. Sasi proponują, jako rękojmie pokoju, nawrócenie się na chrześcijaństwo. Do pracy przystępują wówczas Kościoły z Fuldy, Wiirzburga, Moguncji, Kolonii, Utrechtu, Lieges, Reims i Chalons, które prowadzą zakrojoną na szeroką skalę misję mającą na celu przygotowanie Sasów do chrztu (777). Żagiew buntu podnosi jeszcze co prawda szlachcic saski Witikind, ale Karol Wielki krwawo tłumi powstanie: 450 szlachciców saskich zostaje ściętych w Yernen w 782 r. Od tej chwili cała Saksonia przyjmuje narzucone jej przez Karola Wielkiego chrześcijaństwo (786) i na jej terytorium pojawiają się po kolei słynne biskupstwa Westfalii, Ostfalii i Angrian.

Odważni bojownicy krzyża; mnisi frankońscy

Wśród Fryzów, nadal częściowo pogańskich, działają: opat Grzegorz z Utrechtu z siostrzeńcem Alberykiem, mnich Lebuin w okolicach Jeziora Ysscl i w Deventer; Willead w okręgach Hugmerke i Drenthe (770) oraz w Dokkum Fryz Ludgier w rejonie Ostraki i na Helgolandzie (786). Karolowi Wielkiemu, dysponującemu orężnymi środkami perswazji, nietrudno przychodzi uporządkować prawodawstwo Fry-zji (785), uważanej za całkowicie chrześcijańską.

Po porażce poniesionej w wojnie Karolem Wielkim (796) Awarouwie osiadli w Panonii przyjmują wiarę zwycięzcy, którą niosą misjonarze z Passayy, Salzburga i Akwilei. Pod koniec wieku Karol Wielki podporządkowuje sobie także Wenedów (Słowian znad Menu) i Morawów, którzy jednak pozostają głusi na naukę misjonarzy frankońskich i bawarskich.

Biskup Pirmin wznawia misję wśród Alamanów prowadzoną z klasztoru w Reichenau (724). ,,Lex alamannorum" (7^0) uznaje ich nawracanie za zakończone. Tenże sam Pirmin w 727 r. organizuje Kościoły w Alzacji, Schwarzwaldzic, Palatynacie i zakłada pierwszy ośrodek kultu chrześcijańskiego w Bawarii (741, Niederaltaich). Inni misjonarze zakładają klasztory, z których prowadzą polem dalsze nauczanie: Eddon, biskup Strasburga (zm. 760), zakłada opactwa w Badenii, Frank Corbinian zakłada klasztor we Fryzyndze (717), Magnu i Teodor, mnisi z klasztoru św. Galia, wznoszą klasztory w Fussen i Kemptcn w Allgau (750). Inne klasztory i kościoły powstają na granicy franko-bawarskiej. Na stałe klasztory pojawiają się w centralnej części Saksonii dopiero w ostatnich latach panowania Karola Wielkiego.

Niewygodni krewni

Na wezwanie papieża Stefana II, bezustannie gnębionego przez Longobardów, Frankowie pod wodzą Pepina Małego przybywają do doliny Padu po raz pierwszy w roku 755, a po raz drugi w roku następnym. Bezprawnie zaanektowane przez króla Astolfa terytoria zostają złożone w darze papieżowi (756) i w ten sposób rodzi się pierwsze „Państwo papieskie". Ale Longobardowie podnoszą głowę i papież Had-rian I ponownie zwraca się o pomoc do Karola Wielkiego (773), który przybywa do Pawii, zmusza do kapitulacji Longobardów i zagarnia ich koronę (774). W następnych latach (781—8) porządkuje kwestię ziemskiej władzy Kościoła, któremu ofiarowuje swą zbrojną opiekę. W święto Bożego Narodzenia 800 r. Karol Wielki zostaje koronowany w Rzymie przez papieża Leona III na Cesarza Rzymskiego.

Obrazoburstwo

Ważnym w VIII w. zjawiskiem są spustoszenia spowodowane przez obrazoburstwo. Początek dają mu muzułmani (723), burzący kościoły i niszczący święte obrazy na zajmowanych terytoriach. Wojnę z ikonami kontynuuje cesarz bizantyjski Leon III (730). Lata następne to potępianie i popieranie na zmianę obrazoburstwa na kolejnych synodach. Ostatecznie potępiają ikonoklastów Sobór Laterański (769) i Nicejski (787), ale faktycznie walka toczy się aż do roku 843, kiedy to patriarcha Metody i cesarzowa Teodora przywracają kult świętych obrazów.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: cała strefa przybrzeżna od Tangeru do Mozambiku jest w rękach muzułmanów. Znikają ośrodki chrześcijaństwa, poza kilkoma niewielkimi w Nubii, delcie Nilu i, być może, w portach Maghrebu. Ftiopia po krótkim okresie katolicyzmu powraca do doktryny rnonofizyckiej. AMERYKA: O

AZJA: znaczna część Azji zachodniej (Półwysep Arabski, Indie, Persja, Mezopotamia, Cypr, Armenia, Kaukaz, wschodnia część Azji Mniejszej, Syria i Palestyna) są opanowane przez muzułmanów. Z trudem utrzymują się niewielkie gminy katolickie i heretyckie. Perscy nestonanie osiadają w Chinach (Szeńsien), Mongolii, Mandżurii i, być może, w Japonii. Północno-zachodnia część Azji Mniejszej i Cesarstwo Bizantyjskie są jeszcze wierne katolicyzmowi.

EUROPA: po inwazji Maurów Hiszpanię katolicką reprezentuje tylko królestwo Asturii i parę niewielkich okręgów. Francja, Włochy, Szwajcaria, Austria od Renu po Labę, Niderlandy, Belgia i Wielka Brytania oraz Irlandia są już na stale związane z religią katolicką. Kilka ośrodków misyjnych powstaje w Czechach i na Morawach oraz na Węgrzech. Także Grecja i niektóre miejscowości na wybrzeżu dalmackim są katolickie. OCEANIA: O

WIEK DZIEWIĄTY

Normanowie wsiadają na statki i stają się Wikingami

Na początku stulecia na scenę europejską wkraczają w charakterze bohaterów nowe ludy pogańskie, a mianowicie Wikingowie (Normanowie) zamieś/kujący ziemie skandynawskie i Danowie osiadli na północ od ujścia Luby, Jest prawie pewne, że niektóre odłamy Wikingów (wyspa Gotwald) zetknęły się z chrześcijaństwem już wcześniej, za pośrednictwem kupców fryzyjskich, Irlandczyków i mieszkańców wysp brytyjskich, ale, mimo przyjccia chrztu i jego odnowienia, Normanowic wciąż pozostają poganami. Ebbon, arcybiskup Reims, Willeryk biskup Bremy i biskup Cambray próbują nawiązać kontakt (822) z Danami zamieszkałymi w Szlezwiku, ale pierwsi duńscy chrześcijanie, przeciw którym sprzysięgają się pogański kult Thora i brak protekcji ze strony Karolingów, nie mają łatwego życia. Mimo lo, w 826 r. w Moguncji aż 400 Duńczyków wraz z pretendentem do tronu przyjmuje chrzest, po czym powraca do Jutlandii wraz z mnichem Ansgarem i bratem Autbertem, którzy zakładają Kościoły w Hedeby i Ribe. Ansgar otrzymuje z Wormacji wsparcie mnicha Witmara (829) i wraz z nim przystępuje do pracy wśród szwedzkich Normanów. Obok pierwszego Kościoła w Uppsali (830) pojawia się drugi, w Birka. Wykorzystując pomyślne okoliczności Ansgar zostaje w 833 r. biskupem Hamburga i legatem papieskim do spraw misji w północnej Europie. Wraz ze starym już Ebbonem i bratankiem Guazbertem, biskupem Birka przez 12 lat, naucza w: Danii i Szwecji. Chrześcijaństwo Normanów jednak jest nadal chwiejne i w 845 r . duńska flota dowodzona przez króla Horyka burzy biskupstwo w Hamburgu. Ansgar chroni się w Bremie. W tym samym roku zostaje również zniszczony Kościół w Birka i biskup Guazbert wraca do Niemiec, Niezmordowany Ansgar wraca jednak z Bremy i Hamburga do Szwecji (847—852) i Jutlandii. Umiera w Hamburgu w 865 r. Niewielu nawróconych jest wśród Normanów, a i tych wiara jest chwiejna. Kościół w Birka ma tylko księży zamiejscowych, przybywających od czasu do czasu. Erymbert kontynuuje trud pracy wśród Skandy-nawów, ale ani jemu, ani jego następcom nie udaje się utworzyć wśród nich stałej misji.

W tym czasie Wikingowie urządzają krótkie pirackie najazdy na wybrzeża Europy i zapuszczają się nawet wgłąb Cesarstwa Karolingów, doprowadzają je do ruiny (888), W 866 r. Danowie zajmują środkową i południową Wielką Brytanię, a uprzednio, już w 853 r. podbijają Irlandię. Próby ich chrystianizacji, trzeba przyznać niewielkie, pozostają bez rezultatu (878).W 850 r. marynarz norweski Iloki ląduje na Islandii, „ostatniej Thule". W 874 r. Wikingowie Ingold i Leif osiedlają się na wyspie. Być może są to chrześcijan

Wielkie Morawy w ogniu krzyżowym

Czesi i Słowacy poznają Ewangelię w 805 r. a w 845 r. czternastu ich książąt przyjmuje chrzest w Ratyzbonie. Powstają Kościoły w Nitrze (833), Moosburgu (850) i Plattcn (nad Balatoncm), z którego świeżo nawrócony książę Prywina wyrusza w drogę na Węgry (830).

Czesi, wraz ze swym księciem Spytygniewem, przyjmują wiarę w roku 895, W pierwszych latach stulecia misyjne biskupstwa Salzburga, Passavy i Akwilei kontynuują działalność wśród Słowian zamieszkałych w Karyncji, Panonii i Norycji, podczas gdy Chorwaci zakładają już swoje pierwsze biskupstwo w Nin (Nona), zaś Morawianie, częściowo już nawróceni (850), tworzą niepodległe królestwo Wielko-morawskie (856), chrystianizowane przez braci Cyryla i Metodcgo, „apostołów Słowian". W początkowym okresie działalności Cyryl i Metody udają się na Krym (861) i w.naddnieprzańskie stepy oraz nad Don i Wołgę, by utwierdzić w wierze judeo-chrześcijańskich Chasarów. Posiadając teksty liturgiczne i Pismo święte w języku słowiańskim przenoszą się stamtąd na Morawy (864), gdzie rozwijają wspaniała działalność Po śmierci Cyryla (867) Metody zostaje biskupem Sirmio (.Mitro-vica) i legatem papieskim w Panonii. W 869 r. znów powraca na Morawy, ale jego metody nauczania i liturgia w języku słowiańskim napotykają na opór biskupów germańskich. Synod w 870 r. skazuje go jako heretyka na karę więzienia. Wypuszczony na wolność w 872 r. Metody umiera w klimacie prawdziwej zimnej wojny (884), a jego naśladowcy rozpraszają się po Bułgarii, Serbii i Rusi.

Bułgarzy na rozdrożu

Bułgarzy, turecko-tatarski odłam Hunów, którzy przywędrowali nad Morze Czarne znad Wołgi w V w. przyjmują Ewangelię z Konstantynopola, a sam król Borys zostaje ochrzczony w r. 864. Po zerwaniu kontaktów z Focjuszem, patriarchą Konstantynopola (866), z Rzymu przybywają; Formoso, biskup Porto, i Paweł, biskup Populonii (867), a z Passavy biskup Ermanryk i wielu księży. Odnoszą oni znaczne sukcesy, ale intrygi i zawiść wciągają Bułgarów w strefę wpływów Kościoła greckiego (870), po którego stronie opowiedzą się podczas schizmy. Dzieje się to za poparciem Focjusza, bezprawnie wybranego patriarchą Konstantynopola, potępionego, rehabilitowanego w 878 r. i złożonego z urzędu przez cesarza w 886 r.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: w całkowicie zdominowanym przez muzułmanów obszarze ostają się niewielkie Kościoły katolickie i monofizyckic w Maghrebie i Egipcie. Odcięta od kontaktów ze światem zachodnim Etiopia pozostaje monofizycka. AMERYKA: O AZJA: Cesarstwo Bizantyjskie wyznaje jeszcze wiarę katolicką, choć moment zerwania stosunków z Rzymem jest coraz bliższy. Wschodnia część Azji Mniejszej, Krym, Kaukaz, Armenia, Syria, Mezopotamia i Synaj zachowują katolicyzm lub jego formy heretyckie; jednak islam jest tam silniejszy niż kiedykolwiek. Brak wieści o hinduskim chrześcijaństwie, być może zalany już przez fale islamu, jak również o Kościołach nestoriańskich w Chinach i Mongolii, prawdopodobnie pozbawionych księży lub już zanikłych. EUROPA; obszary katolickie, to: Hiszpania, Francja, Irlandia, Wielka Brytania, Belgia, Niderlandy, Dania, Skania, Niemcy po Łabę. Czechosłowacja, Austria, Szwajcaria, Włochy, Bułgaria i Grecja. Na Węgrzech, w Jugosławii i Rumunii katolicy stanowią wyspy wśród pogańskich, na ogól, Słowian. W państwie Kijowskim (Białoruś i Ukraina) powraca pogaństwo, ale istnieje jeszcze parę grup katolików. OCEANIA: O

WIEK DZIESIĄTY

Maurowie i Normanowie zwalniają tempo

Na ziemi hiszpańskiej chrześcijańskie państewka leżące na północy (Leon, Nawarra, Kastylia i Aragona) i zjednoczone wokół bastionu wiary, jakim jest Santiago de Kompostela, toczą ze zmiennym szczęściem długą i wyczerpującą walkę z hiszpańskimi Maurami (997). Wikingowie nadal urządzają najazdy w basenie Sekwany (911), ale w 912 r. Norman Rollon i jego poddani przyjmują chrzest i osiadają w dzisiejszej Normandii. Inne odłamy Normanów wędrują na południe Włoch (1016) i nawracają się w swych lennach w Aversie i Apulii.

Madziarzy wycofują się i zginają kark

Madziarzy (Węgrzy), koczownicy mongolscy, emigrują z uralskich równin (896), przechodzą przez terytoria Awarów (Dunaj-Tibisco) i jak nawałnica spadają na chrześcijan zamieszkujących Morawy i Panonię (904). Po latach łupieżczych napadów zostają pobici pod Augusta (955) i wyparci na terytorium dzisiejszych Węgier. Tu powoli przyjmują chrześcijaństwo, najpierw w Konstantynopolu, a potem od Wolfganga, biskupa Ratyzbony (972), Piligrima, biskupa Passavy (973), Wojciecha, biskupa Pragi (975) i mnichów czeskich (995). Prawdziwym założycielem chrześcijańskiego państwa węgierskiego jest jednak król Stefan, który organizuje Kościół węgierski (999) zakładając 9 biskupstw podległych metropolicie Granu (Esztergom).

Czesi, Bułgarzy i Polacy wybierają silniejszego

W Czechach Kościół borykający się z nawrotami pogaństwa i wewnętrznymi walkami wzbogaca się o biskupstwo praskie (976). Wojciech, nowy biskup Pragi, przywraca praktycznie chrześcijaństwo i w 997 r. wyrusza z misją na Prusy, gdzie ginie śmiercią męczennika. Pustelnik Gunther (zm. 1045) naucza w Czeskim Lesie. Bułgarzy pod dowództwem króla Szymona, parokrotnie próbują podbić Konstantynopol (913—923), wreszcie ustają i w Ochrydzie (972) ustanawiają siedzibę patriarchy bułgarskiego. Wśród Polaków chrześcijaństwo pojawia się nieśmiało w 940 r. dzięki małżeństwu księcia Mieszka z chrześcijańską Dąbrówką z Czech. W 966 r. książę przyjmuje chrzest a na terenach jego państwa rozpoczyna się działalność misjonarzy czeskich i niemieckich. Pierwsze biskupstwo zostaje założone w Poznaniu (968). W roku 1000 w Gnieźnie nad grobem biskupa Wojciecha powstaje pierwszy Kościół metropolitalny z 4 filiami.

Pierwsze, ale nie ostatnie, starcie Słowian z Niemcami

Słowiańscy Wenedowie (tereny za Łabą) stawiają twardy opór chrześcijaństwu, które uważają za przedłużenie władzy cesarskiej. Po niepowodzeniach Korbii i Ansgara, biskupa Hamburga, przybywają jednak inni misjonarze. Biskup Adalward z Yerden naucza Obodrytów (931, Meklemburg), mnich Boson z Ratyzbony udaje się w dorzecze Elstery i zakłada biskupstwo z Zeitz (940), świeżo nawrócony książę słowiański Harvel zakłada biskupstwo brandenburskie (948), które wraz z biskupstwem Havelbergu podejmuje ewangelizację wśród Wieletów (Lutyków), Łużyczan i Sorabów. W 868 r. powstaje biskupstwo w Oldemburgu (Holsztyn) do pracy misyjnej wśród Wągrów i Obodrytów, oraz w Magdeburgu i innych mniejszych ośrodkach do ewangelizacji wszystkich Słowian osiadłych między Łabą a Saalą. Ksiądz Reimberb z Kolberga ewangelizuje Pomorze, ale nienawiść do Niemców tląca się w duszy Słowian obraca się również przeciw chrześcijanom. (980—984) Na zgliszczach i ruinach pojawiają się ponownie symbole pogaństwa.

Normanowie, między jedną misją a drugą, wracają do starej wiary

Ewangelizacja Danii przybiera na sile od 934 r., kiedy to król Gorm zostaje pobity przez cesarza Henryka I. Hamburg staje się bazą, z której wyrusza wielu misjonarzy: biskup Unni, jego następca Adalgard (936), biskup Odymar. Kilku mnichów z Korbii przemierza Jutlandię, wyspy Fionę i Seeland i dociera do Birki w Szwecji. Ale i wśród Duńczyków następuje nawrót do pogaństwa, w 994 r. biskupi zostają wypędzeni, a kościoły zniszczone. W Norwegii chrześcijaństwo ma gorących zwolenników w osobach króla Haakona Dobrego (938—961) i Olafa Trygvasona (995—1000), wychowanych i chrzczonych w Wielkiej Brytanii. Mimo prowadzonego na szeroką skalę nauczania wieś pozostaje jednak niechętna wierze chrześcijańskiej. Wśród Normanów zamieszkałych w Wielkiej Brytanii ma miejsce wiele nawróceń, cała kolonia zostaje wchłonięta przez Anglosasów (941—954). Druga kolonia Normanów w Irlandii postępuje tak samo jak większość pobratymców. W 948 r. król Olaf Cuaran skłania, co prawda przy współpracy anglosaskich misjonarzy, wielu poddanych do przyjęcia nowej wiary, ale ich chrześcijaństwo jest przemieszane z pogańskimi przesądami.

Islandia i Grenlandia głosują za jasnowłosym Chrystusem"

Król Olaf Trygvason, zagorzały chrześcijanin, popiera także ewangelizację posiadłości norweskich: Szatlandów, Orkad, Hebrydów, Faroeru (1076, biskup Gudmund), Islandii i Grenlandii. Do Islandii wyrusza wielu misjonarzy: saski ksiądz Fryderyk (981—985), Tankbrand, nadworny kapelan króla Olafa (997—999), Anglik Bernard, Francuz Rudolf, Irlandczycy Hohr i Jan, Niemcy Henryk i Bernard. W 1000 r. miła niespodzianka: cała wyspa prosi o chrzest „jasnowłosego Chrystusa". Zielona ziemia, czyli Grenlandia, odkryta przez Wikinga Eryka Rudego i skolonizowana przez Islandczyków, przyjmuje Ewangelię od Leifa, syna Eryka, i od misjonarzy przysłanych przez króla Olafa. Pierwszy biskup, Norweg Arnold, zamieszkuje w Gardar (1055) i wznosi katedrę pod wezwaniem św. Mikołaja. Dowodzeni przez Leifa i innych śmiałych marynarzy grenlandzcy Wikingowie dotrą aż do wybrzeży amerykańskich w okolicach Yinlandu (Nowa Szkocja) i zaniosą tam symbole chrześcijańskie.

Ruś wybiera demokrację

Na Rusi Kijowskiej istnieje gmina chrześcijańska złożona z Normanów i Waregów (945). W 959 r. przybywają z misją mnich Liburiusz z Trewiru i Wojciech, przyszły biskup Magdeburga. Po okresie nawrotu do pogaństwa (964—972), Rusini walczący u boku Bizancjum przeciw Bułgarom znad Dunaju, zapoznają się z obrządkiem słowiańskim. Od tego momentu wielu księży bułgarskich przybędzie, by ewangelizować ziemie królestwa. Pogański książę Włodzimierz podbija Kijów w 977 r., wkrótce potem nawraca się i urządza plebiscyt w celu wyboru najlepszej religii. Oprócz bułgarskiego islamu i judeizmu Chasarów zostaje również odrzucony obrządek łaciński jako... zbyt krótki. Jednomyślnie zostaje przyjęte chrześcijaństwo, ale w obrządku bizantyjskim (Kromka Nestora, 1112). „Świętemu i apostolskiemu" Włodzimierzowi Rusini zawdzięczają nawrócenie się i masowy chrzest w wodach Dniepru (990). Przybywają następni misjonarze: Bułgarzy, Morawowie, Skandynawowie, Rzymianie (991), Grecy, którzy docierają aż do Nowogrodu, Rostowa i na Wołyń. Pod koniec wieku patriarcha bizantyjski Mikołaj Mistyk wysyła biskupa Chersona wraz z kilkoma księżmi do książąt Albanezów na Kaukazie i Ala-nów. Bizantyjski Kościół na Rusi Kijowskiej ma już 8 biskupstw.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: sytuacja pozostaje bez zmian. Islam posuwa się coraz bardziej w głąb kontynentu. W tym morzu fanatyzmu ostaje się jedynie monofizycki Kościół w Etiopii. AMERYKA: nic, czy już Yinland?

AZJA: w zachodniej Azji islam też bardzo rozszerzył swoje granice, odcinając katolików bizantyjskich i nikłe gminy katolickie i heretyckie na Kaukazie, w Armenii, w Azji Mniejszej, Syrii, Palestynie, Mezopotamii, na Synaju i w Persji. Żadnych wieści o jakichś gminach w Indiach, Chinach i Mongolii.

EUROPA: do już istniejących społeczeństw chrześcijańskich dołączają Jugosławia, Węgry, Polska, kilka ośrodków na Pomorzu i w Prusach, Ruś Kijowska (Białoruś i Ukraina), Południowa Norwegia, Islandia, południowo-zachodnia Grenlandia (Gardar). W Hiszpanii katolickie państwa okiełznały niebezpieczeństwo muzułmańskie, zamknięte w granicach centrum i południa Półwyspu. OCEANIA: O

WIEK JEDENASTY

Wenedowie nawracają się i porzucają wiarę

Słowiańscy Wenedowie masowo powrócili do pogaństwa. Jako ostatni uczynili to Sorabowit i Obodryci (1018). Próbuje temu, co prawda, przeciwdziałać król Godeskalk, Obodryta, który wzywa Wojciecha, biskupa Hamburga i kilku misjonarzy niemieckich (1018). Chrześcijaństwo ponownie rozkwita, ale na krótko: 1066 r. poganie zabijają króla Godeskalka i wielu misjonarzy.

Wzloty i upadki na Wschodzie

Na Węgrzech za panowania króla Stefana I (1001) stolica kraju Strigonia (Eszter-gom) zostaje podniesiona do godności siedziby kościoła metropolitalnego. Pogaństwo pojawia się jeszcze co prawda na krótko po śmierci Stefana I, ale Bela I (1063) Kładzie mu definitywnie kres. Mnich Brunon z Querfurtu, nowy biskup pogan (1004) wyrusza z Magdeburga do Węgier i uo okrutnych Pieczyngów nad Morzem Czarnym (1006), na równinę uralską i do Prusów, u których wraz z 18 misjonarzami ponosi śmierć w 1009 r. Pustelnicy z Rawenny, Benedykt i Jan, udają się do Polski (1002) i zostają zabici przez pogan w Gnieźnie (1003). Tymczasem książę Bolesław I Chrobry rozszerza granice polskie kosztem sąsiednich Czechów, Moraw, Rumunii i Rusi i przyjmuje tytuł chrześcijańskiego króla Polski (1024). Po krótkim nawrocie pogaństwa ok. 1040 r. król Kazimierz I przy pomocy niemieckich misjonarzy przywraca panowanie chrześcijaństwo. Na Rusi Kijowskiej panuje zasadniczo zgoda między królem a patriarchą bizantyjskim. Kijów zostaje siedzibą kościoła metropolitalnego (1039, biskup Teopomp), któremu podlega aż 400 kościołów i kaplic. Mimo wcześniejszego wyboru liturgii bizantyjskiej i obrządku słowiańskiego kontakty z Kościołem rzymsko-łacińskim nie zostają zerwane. Klasztor w Sazawie (Czechy) utrzymuje więź z Kościołami pogranicza i zapoznaje je ze świętymi z kalendarza rzymskiego, modlitwami i nabożeństwami łacińskimi. Te chwalebne powiązania między Kościołem ruskim i rzymskim przerwane w 1054 r. na skutek schizmy greckiej. W pierwszych latach stulecia perscy nestorianie docierają do Turkmenów znad Bajkału (Ujghur i Kerajti) i nawracają ich księcia Wauchana wraz z 200.000 poddanych (1007).

Skandynawia, ziemia niespodzianek

Król duński Swen Widłobrody (988) postanawia raz na zawsze zlikwidować pogaństwo (1000) i wysyła anglosaskich misjonarzy do Jutlandii, Skanii i Norwegii. Zasiadający po nim na tronie Knut Wielki popiera ekspansję chrześcijańska wśród ludów skandynawskich (1018—1035). Przybyli z Hamburga, Wielkiej Brytanii i Magdeburga misjonarze docierają do Szwecji (Skara-Lincoping), Skanii, Gocji i na wyspy Fiona i Seeland (1030). Królestwo Knuta rozpada się co prawda, w 1035 r., ale chrześcijaństwo w Skandynawii się ostaje. W sąsiedniej Norwegii król Olaf Haraldson Potężny (1014) ogłasza w Trondheim „świętą wojnę" z pogaństwem. Sekundują mu anglosascy misjonarze, będący przejazdem w drodze do Szwecji. W chwili śmierci Olafa (1030) w Norwegii są już 3 biskupstwa (Trohdheim, Oslo, Selja). Z podobnym zapałem Olaf działa również w Islandii, gdzie pokonuje pogan (1016) i zakłada przyszłe biskupstwo w Skarlholt (1054, biskup Isleif). O chrześcijaństwie szwedzkim dysponujemy sporą ilością wiarygodnych danych i taką samą ilością hipotez. Anglosaski biskup Zygfryd w 1000 r. nawraca króla Olafa Skotkomunga, Anglosas Eskil naucza nad jeziorem Malaar (1080), Botwid i Dawid ewangelizują Gocję i Skanię, księża bizantyjscy, duńscy i francuscy przemierzają połacie Szwecji, nie objęte jeszcze dziejami państwa. Wielu pogan mieszka w górskich regionach kraju (1177). Pod koniec wieku działa 6 biskupstw szwedzkich, nie najlepiej jeszcze zorganizowanych.

Walki ściągające klątwę

Podczas gdy na Zachodzie papież Grzegorz VII walczy z nadużywaniem inwestytur laickich (walka o inwestyturę, 1073—1122) i walnie przyczynia się do odrodzenia się tradycji klasztornych, na Wschodzie powstaje za sprawą Michała Cerulariusza, patriarchy konstantynopolitańskiego, schizma Kościoła grecko-bizantyjskiego (1053).

Pierwsza wyprawa krzyżowa

Papież Urban II na Soborze w Clermont w 1095 r. rzuca wezwanie do Kościołów zachodnich, by zrealizowały odwieczne marzenie o wyzwoleniu Ziemi Świętej z rąk muzułmanów. Gorący i bezkrytyczny entuzjazm Piotra Pustelnika i Waltera Bez Mienia powoduje pierwszą klęskę, ponieważ ich „wojsko", będące przypadkową zbieraniną i pozbawione jakiejkolwiek wiedzy militarnej najpierw, jeszcze pr^ed dotarciem do Konstantynopola, zostaje zaatakowane przez Bułgarów i Węgrów, a potem ostatecznie rozgromione przez Turków pod Nikeą w 1097 r. Równocześnie, w tym samym 1097 r., w Konstantynopolu zbiera się regularna armia krzyżowców, złożona z ochotników francuskich, niemieckich i włoskich pod wodzą Gotfryda z Bouillon. Prowadzi on swą armię poprzez zwycięstwa w Azji Mniejszej, Armenii i Syrii (1098) aż do zdobycia Jerozolimy w 1099 r. Wyzwolone terytoria zostają połączone w jedno królestwo, powierzone Gotfrydowi z Bouillon oraz zakonom rycerskim Templariuszy i Joannitów.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: jedyną gminą chrześcijańską, jaka na pewno przetrwała zalew islamu jest gmina monofizycka w Etiopii.

 AMERYKA: O (Yinland?).

AZJA: schizma grecka i początek Krucjat pociągają za sobą zmianę sytuacji Kościoła w całej Azji. Patriarchat Konstantynopola pociąga za sobą do schizmy Azję Mniejszą, Krym, Kaukaz, Gruzję, Syrię, Palestynę, Cypr, Grecję, Bułgarię, część Rumunii i Jugosławię, a powoli także Ruś Kijowską. Persja, Mezopotamia i Armenia nadal zachowują różne formy heretyckiego chrześcijaństwa. Ponownie pojawiają się nestorianie perscy, którzy docierają nad Bajkał (Mongolia).

EUROPA: regiony katolickie: północna Hiszpania, Francja, Wielka Brytania, Irlandia, Islandia, Grenlandia, Norwegia, południowa Szwecja, Dania, Niderlandy, Belgia, Niemcy od Renu po Łabę, Polska, Czechy, Szwajcaria, Austria, Węgry, Włochy, część Jugosławii i Rumunii, być może Ruś Kijowska. Trwa wytężona praca misjonarska we wschodnich Niemczech, w Prusach i na północnych wybrzeżach Morza Czarnego. OCEANIA: O

WIEK DWUNASTY

Spory i niesnaski między krzyżowcami

Do Ziemi Świętej napływają wciąż nowe siły do obrony Grobu Pańskiego, zorganizowane w niejednorodne i czasami wręcz fantazyjne grupy. Trzy wyprawy zostają pobite przez Turków pod Siwas i Herakleą. Królestwo Jerozolimskie dokonuje aneksji Galilei, palestyńskiej części wybrzeża śródziemnomorskiego i Transjordanii. Podbój Edessy przez Turków w 1144 r. powoduje wysłanie drugiej wyprawy krzyżowej, złożonej z ochotników francuskich i niemieckich, pod kierownictwem duchowym opata Bernarda z Clairvaux i militarnym Konrada III, cesarza Niemiec i Ludwika VII, króla Francji. Między tymi dwoma grupami wyprawy nie panuje co prawda całkowita zgoda, niemniej jednak udaje się im przebyć Bałkany, przystąpić do bezskutecznego oblężenia Edessy, dotrzeć do Jerozolimy i, po nieudanym wypadzie na Damaszek, powrócić do kraju (1149)

Okrutny Saladyn rzeczywiście zasługuje na to miano

Po podbiciu Jerozolimy przez „okrutnego Saladyna" w 1187 r. narzuca się konieczność zorganizowania trzeciej, jak się okaże bezowocnej krucjaty, złożonej z trzech grup: niemieckiej, pod wodzą samego cesarza Fryderyka Barbarossy, który umrze w Seleucji w 1190 r., brytyjskiej (l 190), dowodzonej przez króla Ryszarda Lwie Serce i francuskiej z królem Filipem II na czele. Wszystkie oddziały krzyżowców spotykają się pod murami Saint-Jean d'Acre (Akka), które zdobywają w 1191 r. Pod murami Jerozolimy jednak na nic się nie przydają nawet najsilniejsze postanowienia: w 1192 r. święte miasto jest nadal w rękach Saracenów.

Idea krucjat odłożona do szuflady

Napięcie i zainteresowanie krucjatami stopniowo słabnie, tak, że wkrótce stają się one jedynie sprawą samozaparcia poszczególnych książąt chrześcijańskich. Z Wenecji w 1202 r. wyrusza grupa ochotników z Szampanii i Flandr pod przywództwem najpierw markiza Bonifacego z Montferrat, a potem Szymona z Monttort. Zajmują oni Zarę i sam Konstantynopol (1203), w którym jednak dopuszczają się grabieży i gwałtów niegodnych chrześcijańskiego wojska.

Wenedowie rezygnują z użycia siły

Misja niemiecka wśród Słowian tkwi w głębokim kryzysie: Wenedowie w swych najazdach zapuszczają się do samej Saksonii i na nic się nie zdają organizowane przeciw nim ekspedycje karne (1110). Wreszcie kanonik Wicelin z Bremy, który udaje się do Wenedów Lutyków i Wągrów (Maklemburg i Holsztyn) w latach 1126— 54 osiąga pewne sukcesy. Zorganizowana przez książąt saskich prawdziwa wyprawa krzyżowa przeciw Wenedom pod hasłem „Nawrócenie albo śmierć" gromadzi w swych szeregach ponad 100 000 ochotników z Saksonii, Czech i Polski. Pierwsza ofensywa przeciw Obodrytom i Lutykom podsyca jedynie nienawiść rasową. Druga, zorganizowana w 1134 r. przeciw Słowianom połabskim lepiej się udaje, ale nie przynosi jednak ostatecznego rozwiązania. Germańscy książęta Saksonii, Bawarii i Brandenburgii zmieniają metodę, dzięki czemu, cierpliwością i perswazją udaje im się w latach 1150—70 poskromić Wenedów. Najpierw przyjmuje chrzest Przybysław, książę Obodrytów, a w jego ślady idzie znaczna część Maklemburgii. Z dolnych Niemiec i Niderlandów przybywają osadnicy i mnisi, którzy karczują ziemię i wznoszą kościoły i klasztory. W 1149 r. zostają wzniesione biskupstwa w Oldenburgu, Meklemburgii i Ratzyburgu. Ostatni bastion pogaństwa, wyspa Rugia, zostaje podbity przez Waldemara I duńskiego.

Chrzest w wodach Morza Północnego

Także i w Polsce rośnie zainteresowanie ostatnimi skrawkami ziem pogańskich. Książę Bolesław III podbija słowiańskich pomorzan (1120) i powierza duchową opiekę nad nimi pustelnikowi Bernardowi, który przybywa na Wolin, ale jego działalność kończy się fiaskiem. Zastępuje go Otton, biskup Bambergu (1124), mający do dyspozycji 20 misjonarzy i potężne środki dostarczone przez króla Bolesława. Zaczyna od Pomorzan nadodrzańskich, dalej posuwa się ku wybrzeżu i powraca do Bambergu w 1125 r., mając na swym koncie spore sukcesy: 22 165 chrztów i 11 nowych Kościołów. Po upływie jednak zaledwie 3 lat gminy z wybrzeża bałtyckiego powracają do pogaństwa. Biskup Bambergu powraca zatem w 1128 r. na Pomorze i odbudowuje Kościoły. Ostatni Pomorzanie nawrócą się co prawda dopiero później, ale Wolin już od 1140 r. jest siedzibą biskupstwa.

Kościoły skandynawskie przyglądają się sobie

W 1104 r. w Skanii biskupstwo w Lund zostaje podniesione do godności Kościoła metropolitalnego dla Danii, Szwecji, Grenlandii i Islandii, która chlubi się ponadto własnym biskupstwem w Holar (1106). Henryk, biskup Grenlandii, udaje się z misją do Yinlandu (Labrador), ale na razie nie odnosi większych sukcesów. Poczynając od tego wieku Kościoły skandynawskie też ofiarowują papieżowi świętopietrze. Papież Eugeniusz III wysyła kardynała biskupa Albano jako legata do Skandynawii (1152). Zakłada on Kościół metropolitalny w dotychczasowym biskupstwie w Trodheim, odwiedza północną Szwecję i potwierdza jej podporządkowanie.  Kościołowi w Lund. Po krótkiej wizycie w Danii legat papieski powraca do Rzymu, gdzie wkrótce zostanie papieżem, przybierając imię Hadriana IV. Po upływie następnych 10 lat papież Aleksander III, chcąc zadowolić Szwabów i Gotów, podnosi do rangi Kościoła metropolitalnego Szwecji Uppsalę (1164).

Bałtyccy poganie bronią się przed gwałtami

Po pierwszym, negatywnym zresztą, kontakcie z Liwonami z Zatoki Ryskiej, Ewangelia nieśmiało zaczyna wkraczać do krajów bałtyckich. Misjonarze szwedzcy i biskup Dolco wybierają na pole działania Finlandię i Estonię (1170), ale odniesione przez nich tam sukcesy nie są trwałe. Kanonik Mainard z Siegbergu, poprzedzany przez kupców z Bremy i Lubeki, udaje się w 1180 r. do Estonii i na Łotwę, zakłada pierwszy Kościół w Uxkull (1184) i w nagrodę za zasługi zostaje biskupem Estonii, podlegającym Hamburgowi. Proces nawracania przebiega jednak bardzo powoli, a na dodatek cały czas ma przeciwwagę w postaci prozelityzmu pogańskiego. W 1156 r. król szwedzki Henryk IX decyduje się na użycie bardzo dyskusyjnego środka, tj. siły przeciw Finom. Efektem jest ewidentny sukces militarny i równie ewidentna porażka na polu krzewienia religii: nawet biskup fiński zostaje zamordowany przez pogan. Dopiero w 1171 r. sprawę wiary chrześcijańskiej w Finlandii poleca się uwadze arcybiskupa Uppsali, ale i on nie może mówić o sukcesach.

Jeden Maur odchodzi, pojawia się następny

Na Półwyspie Iberyjskim trwa wyprawa krzyżowa przeciw Maurom. Przyczółek chrześcijaństwa nadal stanowią królestwa północno-wschodniej części kraju, które w 1118 r. otrzymują wsparcie ze strony Francuzów, Niemców, Anglików, floty Pizy i książąt Portugalii. Gdy wszystko zaczyna się obracać na lepsze, pojawia się nowa horda Maurów Almorawidów, która z Maghrebu przenosi się do Hiszpanii (1140) i zahamowuje chrześcijańską krucjatę.

Zmarszczki na obliczu Kościoła

Na plan pierwszy w życiu religijnym dwunastego stulecia wysuwają się dwa zjawiska: pielgrzymki do grobów Apostołów, do Grobu Pańskiego w Ziemi Świętej i do San Giacomo di Compostella oraz rozkwit zakonów rycerskich w okresie wypraw krzyżowych: Szpitalników (1120), Templariuszy (1119) i Krzyżaków (1189). Jednocześnie z nimi mają jednak miejsce zjawiska znacznie mniej pomyślne, a mianowicie nasilenie się herezji neomanihejskich, zwłaszcza sekt katarów i albigensów (1165) oraz Waldensów (1180).

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: Etiopia jest jedynym regionem chrześcijańskim (monofizyckim), zaś reszta Afryki opanowana jest przez islam (wybrzeża) i pogaństwo (interior).

AMERYKA: O (Yinland?).

AZJA: Azja Mniejsza, Kaukaz, Syria i Palestyna przyjmują obrządek grecki prawosławny. Armenia, Mezopotamia, Synaj, niektóre obszary Palestyny, Persji i być może zachodnich Indii związane są z herezją. Jedynie niewiele gmin w Syrii, Palestynie i na wybrzeżu śródziemnomorskim Azji Mniejszej zachowuje wiarę katolicką. Ośrodki założone przez nestorian w Mongolii, Mandżurii, centralnych Chinach, nie dają znaku życia.

EUROPA: po nawróceniu się słowiańskich Wenedów i Pomorzan, całą Europę, poza Niderlandami, Finlandią i arabskim Królestwem Granady można uznać za chrześcijańską lub związaną z Kościołem prawosławnym (Ruś, część Rumunii, Bułgaria, cześć Jugosławii, wewnętrzna Dalmacja, Grecja i wyspy greckie). OCEANIA: O

WIEK TRZYNASTY

Ubodzy wśród ubogich: zakony żebrzące

W pierwszych latach XIII w., dzięki wspaniałej idei świętych i opatrznościowi interwencji Boga, powstają zakony żebrzące, wyznające zasadę surowego ubóstwa, pracy, modlitwy i nauczania. Na plan pierwszy wysuwają się: zakony Franciszkanów lub Braci Mniejszych, założony w 1223 r. przez Franciszka z Asyżu i Dominikanów lub Braci Kaznodziejów, założony w 1216 r. przez Dominika z Guzman. Obydwa zakony od samego początku walczą z ówczesnymi herezjami. Papież Grzegorz IX powierza nawet Dominikanom misję „badania i szukania heretyckiego zła", co daj początek późniejszej, nie cieszącej się najlepszą sławą Inkwizycji (1231—33).

Franciszkanie podejmują próbę

Pierwsza działalność misjonarska Franciszka z Asyżu ma na celu nawracanie muzułmanów. Święty Franciszek udaje się do Maroka (1214), Egiptu (1219), gdzie otrzymuje zezwolenie na nauczanie od samego sułtana. Później spotykamy gc w Saint-Jean d'Acre i Jerozolimie, i z powrotem we Włoszech (1221). Ma już na swoim koncie niebywały sukces: ogólną akceptację pokojowego głoszenia Ewangelii. Idąc w ślady swego założyciela Bracia Mniejsi poświęcają się ewangelizacji niewiernych: dwaj bracia przebywają w Tunezji (1226), inni udają się do Maroka (Ceuta 1227), które w 1233 r. ma już biskupa franciszkanina. Inni bracia docierają do Konstantynopola (1220) i Jerozolimy (1226), a jeszcze inni próbują nawracać muzułmanów z Alepu, Damaszku i Bagdadu oraz gruzińskich heretyków, ale obóz islamski okazuje się od samego początku bardzo zwarty i oporny próbom ewangelizacji.

Bracia Kaznodzieje nie poprzestają na słowach

Misja 4 dominikanów prowadzona przez Pawła z Węgier dociera na nizinę nadwołżańską (1221), by ewangelizować słowiańskich Kumanów (Połowców), którzy podobno mieli już swego biskupa w 1217 r. Po tragicznym zakończeniu tej misji, następna, podjęta w 1227 r. przynosi nieoczekiwane wręcz efekty: książęta kumańscy Borc i Membrok nawracają się, a w ich ślady idą poddani. Zostają wzniesione Kościoły i biskupstwa w Miłkowie (1238), niestety, w przeddzień tragicznego najazdu Mongołów (1239). Pozostali przy życiu Kumani chronią się na Węgrzech, między Dunaj i Tibisco, w strefę działalności biskupstwa w Miłkowie. Inni dominikanie udają się na poszukiwanie ostatniego szczepu nadwołżańskich Węgrów (1235). Do Bulgaru (Kazań) dociera żywy tylko ojciec Julian, który ewangelizuje to plemię (dzisiejsi Baszkirzy). Gruzję odwiedziło już uprzednio kilku franciszkanów (1227), badających możliwości przyłączenia tych terenów do Kościoła rzymskiego. Podczas inwazji Mongołów królowa Russudun zwraca się o pomoc do papieża, który w 1239 r. wysyła 8 dominikanów i ci zdobywają sobie posłuch wśród Gruzinów. Dzięki intensywnemu nauczaniu prowadzonemu przez franciszkanów i dominikanów, Gruzja otrzyma własne biskupstwo w Tyflisie (1328), kierowane przez dominikanina Jana z Florencji. Ze swych klasztorów położonych w strategicznych punktach Bliskiego Wschodu dominikanie prowadzą działalność misyjną w Maroku, Nubii i na Cyprze. Kilku z nich, zaproszonych do królestwa Axum, nakłania do nawrócenia się sporą liczbę mieszkańców (1237), po czym ponosi męczeńską śmierć z ręki monofizytów. Wiadomo ponadto, że niejaki brat Vasimpace dociera do Etiopii jako legat papieski (1260).

Ewangelia nad Bałtykiem, wśród Finów i Rosjan

Nowy biskup Albert z Buxhovden odnosi niezłe rezultaty w krzewieniu wiary na Łotwie (1199), m.in. dzięki wsparciu ze strony niewielkiej armii krzyżowców, złożonej z ochotników duńskich, szwedzkich i portugalskich (1200). Albert zakłada miasto Rygę (1201) i wybiera ją na stolicę biskupstwa oraz powołuje do życia zakon rycerski „Braci mieczowych" (1202), którzy wraz z innymi krzyżowcami oraz mnichami cysterskimi współpracują przy ewangelizacji Estonii, Łotwy i wyspy Saaremy. Następuje okres „prac wykończeniowych": biskupstwo ryskie zyskuje autonomię (1214) i staje się siedzibą Kościoła metropolitalnego (1255), od 1213 r. biskup cysterski Teodoryk ewangelizuje środkową Estonię przy pomocy księży i książąt Westfalii. Także Waldemar II duński przysyła do Estonii księży, którzy w 1218 r. założą biskupstwo w Rewalu. Na wyspie Saaremie osiada biskup Henryk (1226); niestety choć początkowo jego praca świetnie się zapowiada, w 1241 r. następuje nawrót pogaństwa.

Zakon Krzyżacki walnie przyczynia się do, niestety, chwiejnego nawrócenia Mandoga, księcia litewskiego (1250). Na podległym mu obszarze powstają biskupstwa w Samogicji (1243) i Miednikach (1253), ale w 1270 r. ponownie przeważa pogaństwo. Finlandią zajmuje się biskup Lundu (Skania), który w 1209 r. doprowadza do kilku nawróceń. Od 1245 r. w Abo przebywają już dominikanie i jeden z nich jest biskupem Finów. Mimo to, nawet w 1293 r. spora ich część tkwi jeszcze w pogaństwie. Następuje wówczas interwencja władzy szwedzkiej (Torkel Knutson, wikariusz cesarski), która podporządkowuje sobie i chrystianizuje region. Z bazy w Lundzie dominikanie Szymon i Mikołaj wyruszają na północ Szwecji (1219), osiadają w Sigtunie (1221) i z powodu konfliktów o zakres władzy wracają do Danii (1224). Posiłki dla misji skandynawskiej nadciągnęły również z Gdańska (1230), a koordynowaniem prac zajmuje się legat papieski Wilhelm z Modeny. Kilku dominikanów udaje się do Prus, Łotwy, Estonii i Finlandii, ale nie odnoszą tam trwałych sukcesów.

Prusom podoba się krzyż na rękojeści miecza

Z misją do pogańskich Prusów udają się mnisi cysterscy Gotfryd z Lukiny (1207) i Krystian z Oliwy (1209), którzy ewangelizują Pomorze i Lobau, oraz tworzą niezależne biskupstwo, kierowane przez Krystiana (1215). W następnych latach Prusowie znów dają się we znaki (1216—1232), organizując wyprawy łupieżcze i siejąc zniszczenie. Podczas jednej z takich wypraw do niewoli dostaje się sam biskup. Papież Grzegorz IX wzywa książąt niemieckich, Krzyżaków i Braci Mieczowych by poprowadzili krucjatę przeciw Prusom. Efekty wydają się oczywiste, bo w 1243 r. powstają biskupstwa Kulmu, Pomorza i Warmii, a w Prusach osiedla się Zakon Krzyżacki.

Dziwna pobożność Mongołów

Europa przeżywa straszliwe lata strachu przed hordą Mongołów prowadzoną przez Dżyngis-Chana (Temudżyna), który od 1170 do 1241 r. urządza rzezie i sieje zniszczenie od Wielkiego Muru po Morze Śródziemne. Na zaskoczonym i zatroskanym zachodzie krzyżują się różne inicjatywy: jedni chcą wyruszyć z krucjatą, inni wolą przeczekać i zaufać dyplomacji. „Środek na Tatarów" zostaje wynaleziony na Soborze Lyońskim (1245, papież Innocenty IV), który pokłada całą nadzieję w dyplomatycznych kruczkach. Na wschód ruszają legaci papiescy: franciszkanin Dominik z Ara-.gony do Armenii, dominikanin Andrzej z Longjumeau do Syrii i Chaldei, zaś inny dominikanin, Ascelino z Cremony poprzez Armenię i Gruzję dociera nawet do obozu chana mongolskiego Baju, który w dowód łaskawości proponuje, by papież podporządkował się Wielkiemu Chanowi Tatarów. Franciszkanin Jan z Pian del Carpine przebywa w Kijowie (1245), Saraju, Taszkiencie i Karakorum (1246) i od Wielkiego Chana Gujaka otrzymuje zezwolenie na głoszenie Ewangelii na całym terytorium tatarskim (Kipczak), bez zresztą większych rezultatów. Nie lepiej wyglądają też inne misje wysłane do Mongołów i Tatarów.W 1253 r. z Saint-Jean d'Acre wyrusza jako' ambasador chrześcijaństwa i Ludwika, króla Francji, franciszkanin Wilhelm z Rusbruk, który dociera do Saraju i zostaje gościem oczarowanego śpiewem psalmu Miserere Wielkiego Chana chrześcijańskiego Sartaka, który wysyła go z kolei do rozłożonego obozem nie opodal swego przyjaciela, Chana Baty. Wilhelm kontynuuje swe dziejowe przedsięwzięcie, wspomagany od czasu do czasu przez przypadkowo spotykanych kupców francuskich i angielskich, i dociera do Tybetu, Tangu (Kansu), Mandżurii, a wreszcie do Karakorum, przed oblicze Wielkiego Chana Mangu (1255). Następuje wymiana przyjaznych listów, za którą jednak nie idą żadne nawrócenia, choć Mongołowie, podobnie jak nestoria-nie, buddyści i muzułmani, wierzą w jednego Boga. Do tych prób kulturalnego, handlowego i religijnego zbliżenia między Europą a Mongolią i Chinami przyłącza się także wenecka rodzina Polo. Nicoló, Matteo i Marco w latach 1260—91 przemierzają szlaki azjatyckie i są wspaniałomyślnie goszczeni przez Wielkiego Chana Kubłaja.

Drogi Pana prowadzą do Chin

Przedsięwzięcie Wilhelma z Rusbruk otwiera przed łacińskimi chrześcijanami nieograniczone wręcz horyzonty na Dalekim Wschodzie. Pewien list z 1287 r. zawiera informacje o Tabernakulum istniejącym w Solkat (Krym), o 16 misjach franciszkańskich i dominikańskich u Tatarów i klasztorze w Saraju. W początkach następnego stulecia sami tylko franciszkanie będą dysponować 17 misjami, zaś dominikanie kierują biskupstwem w Meshedzie nad Morzem Kaspijskim (1229). Mimo trudności językowych (na terenach tych występuje język kumański i turecki) i sporadycznych prześladowań, chrześcijaństwo dociera w głąb kraju Tatarów i Mongolii. Na prośbę samego Kublaj-Chana, papież Mikołaj IV wysyła do Chin misję pod kierownictwem franciszkanina Jana z Montecorvino (1289), który dociera drogą morską do portu w Zayton, stamtąd udaje się do Pekinu i Olon-Sume (Mongolia), gdzie Jerzy, król Keraitów, w 1294 r. wznosi kościół. Jego apostolat wśród buddystów i neśtorian Mongolii i Chin, trwa aż do śmierci (1328).

Klęska ostatnich krucjat do Ziemi Świętej

Źle zorganizowane i niepotrzebne krucjaty do Ziemi Świętej trwają przez całe stulecie. Papież Innocenty III zwołuje V wyprawę (1215), do której zgłaszają się ochotnicy skandynawscy, bałtyccy, i węgierscy. Uczestnicy spotykają się w Akrze, skąd ruszają do ataku na Damiettę, którą zdobywają w 1219 r., bezskutecznie oblegają Kair (1221), gdzie ponoszą sromotną klęskę. W 1228 r. do Akry przybywa cesarz Fryderyk II, który, dzięki prestiżowi militarnemu, uzyskuje od sułtana egipskiego miasto Jerozolimę i koronuje się na jej króla. Pokój jednak nie trwa długo: wkrótce Saraceni z Damaszku odbierają miasto, a w 1244 r. horda Turkmenów równa je niemal z ziemią. Hasło kolejnej krucjaty, rzucone przez Sobór Lyoński w 1245 r. podejmuje tylko król francuski Ludwik IX, który ląduje na Cyprze, ponownie zdobywa Damiettę (1249), ale zostaje pobity i wzięty do niewoli pod Kairem (1250), skąd chrześcijanie muszą go dopiero wykupić, płacąc olbrzymi okup (1254). Od 1265 r. sułtan egipski Bybars zajmuje wybrzeże palestyńskie i syryjskie, co powoduje zwołanie kolejnej krucjaty, do której zgłasza się znów tylko Ludwik IX. Pokonawszy niechęć swych poddanych ląduje on w Tunisie (1270), ale w pobliżu ruin Kartaginy jego wojsko zostaje zdziesiątkowane przez dżumę i on sam też ponosi śmierć. W ten oto sposób kończą się wyprawy krzyżowe do Ziemi Świętej. Kolejne wezwania papieskie nie wywołują echa i to, co pozostaje z Królestwa Jerozolimskiego powoli obraca się w ruinę; po Trypolisie i Sydonie (Liban) pada również ostatni bastion, Saint-Jean d'Acre (1291). Hiszpania za to zostaje wreszcie wyzwolona z rąk Maurów. Działania wyzwoleńcze wychodzą ze wspieranych przez Portugalię i Francję chrześcijańskich królestw na północy kraju. Po pierwszym, przytłaczającym zwycięstwie pod Las Navas w 1212 r., katoliccy królowie pokonują ostatecznie Maurów w 1492 r.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: względną wolnością cieszą się nadal Kościoły monofizyckie w Etiopii i delcie Nilu. Bez większego echa pozostają próby działania zakonów żebrzących w Maroku, Tunezji i Etiopii. AMERYKA: 0.

AZJA: zachodnia Azja staje się celem wypraw dwóch wielkich zakonów żebrzących, których przedstawiciele docierają do Jerozolimy i na wybrzeże palestyńskie, do Syrii, Mezopotamii, Gruzji i Kazania. Sytuacja religijna pozostaje wszakże zasadniczo bez zmian: zachodnia i północna Azja Mniejsza, Kaukaz, Gruzja, część Syrii i pewne regiony w centralnej Azji Mniejszej są związane z Kościołem prawosławnym. Armenia, część Mezopotamii, Syrii i Synaju, niektóre miejscowości w Persji, Turkiesta-nie, Afganistanie, Malabarze, kraje Tatarów, Kansu i Mongolii są heretyckie. Kościoły katolickie istnieją jedynie na wybrzeżu palestyńskim i syryjskim, na północy Persji, a punkty misyjne na Krymie, wśród Tatarów, w Quilonie, Mylapore, Pekinie i w południowo-wschodnie j Mongolii.EUROPA: cały kontynent jest katolicki, za wyjątkiem królestwa Granady, części Sycylii, Prus, Litwy, Finlandii, Szwecji i Norwegii północnej, zaś Białoruś, Ukraina, Rumunia, Grecja i Bułgaria znajdują się w strefie wpływów Kościoła prawosławnego. OCEANIA: O

WIEK CZTERNASTY

Ewangelia na dalekiej Północy

Ze Szwecji, Norwegii i Rosji chrześcijaństwo rozprzestrzenia się wśród Lapończyków, Karelczyków i Sirienów. W 1215 r. zostaje wzniesiony kościół z klasztorem w Stein, a w 1335 r. powstaje biskupstwo w miejscowości Tornea.

Noc nad Kościołem grenlandzkim

Kościół grenlandzki, skupiony wokół biskupstwa w Gardarze, liczy około 10 kaplic i bardzo aktywnie działa. W 1335 r., po gwałtownych atakach ze strony pogańskich Eskimosów, ginie. Odradza się potem w 1410 r., ale na krótko, bo już od 1440 r. wokół losów wyspy zalega głęboka cisza. Pozostali przy życiu „na wyspie Grenlandii, na krańcu Oceanu" nieliczni chrześcijanie w 1448 r. kierują suplikę na ręce papieża Mikołaja V, który wysyła na wyspę islandzkich biskupów z Holaru i Skarlholtu. Dalszy ciąg historii Kościoła grenlandzkiego znów znika w milczeniu i domysłach. Przypuszcza się, że wielu osadników pod naciskiem Eskimosów wyemigrowało do Yinlandu (Labrador), Meksyku i Amazonii. Faktem jest, że w 1898 r. w Salem w stanie Minnesota odkryto kamień z inskrypcjami wykonanymi pismem ruńskim (1362); „Jest nas ośmiu Gotów i 22 Norwegów. Podróżujemy na zachód, ku Yinlandowi... Bądź pozdrowiona, Najświętsza Panno i uwolnij nas od zła". Wiadomo również, że biskup Grenlandii (1520), Wincenty Kampe, nigdy nie osiadł w swoim biskupstwie

Kościół litewski osiągnął dojrzałość

Wezwani przez króla Gedymina (1322) franciszkanie i dominikanie mimo długiego nauczania na Litwie nie odnoszą większych i trwalszych sukcesów. Tak dzieje się aż do objęcia rządów przez Władysława Jagiełłę, który po poślubieniu królowej polskiej Jadwigi (1386) przyjmuje chrzest w Krakowie (1387), wprowadza chrześcijaństwo jako religię państwową i nakazuje ewangelizację kraju. Biskupstwo wileńskie rozciąga swą władzę nad 7 Kościołami (1390). Obok niego działają również biskupstwa w Miednikach (Samogicja) i Kownie (1417).

Franciszkanie na Wielkim Murze

Kościół chiński, skupiony wokół biskupstwa w Pekinie, jest w pełnym rozkwicie. W samym tylko 1305 r. ma miejsce 4000 chrztów. Papież Klemens V obsadza pekińskie  biskupstwa franciszkaninem Janem z Montacorvino, który otrzymuje do współpracy 7 innych franciszkanów jako biskupów sufraganów. Niestety; wielu z nich nie dociera na miejsce, gdyż po drodze albo  umierają na febrę, albo giną z rąk piratów grasujących na Morzu Indyjskim. W 1318 r. w kierunku Chin wypływa franciszkanin Odorico z Pordenone, który ma pomagać arcybiskupowi Janowi. Dobiwszy do brzegu w Kantonie, wyrusza w ciężką drogę, zakłada Kościół w Szantungu (1326) i dociera do Pekinu, gdzie pozostaje u boku arcybiskupa Jana przez 3 lata. Wracając do Rzymu drogą lądową przebywa Tybet i Turkiestan, góry Pamiru, Afganistan, zahacza o Persję i Armenie. Po 33-letniej wędrówce w 1330 r. powraca do Wenecji. Przedstawia papieżowi obraz Kościoła chińskiego, który m.in. i dzięki niemu przeżywa moment chwały. Bo to właśnie Odorico skłonił do nawrócenia się wyjątkowo wielu Tatarów, przetłumaczył Psałterz na język mongolski, i być może założył nawet Kościół w Korei. Po śmierci Jana z Montecorvino (1328) jego następca przybywa do Pekinu dopiero w 1334 r. Legat papieski Jan de'Marignolli i trzech współbraci odwozi do Chin (1338) drogą lądową Wysłanników Wielkiego Chana. Pozostaje w Chinach 14 lat, w ciągu których ma możność odwiedzić wszystkie gminy skupione wokół pierwotnych gmin w Pekinie i Zaytonie. Poczynając od 1368 r., po upadku Cesarstwa Mongolskiego i nastaniu dynastii Ming oraz po przejściu na islam Tatarów z Ciaghataj (biskupstwo Almaligh, 1320) i kompletnym zniknięciu pozostałej niewielkiej gminy, Kościół chiński zaczyna zdradzać pierwsze oznaki przedwczesnego upadku, ale jeszcze w 1370 i 1404 r. chrześcijanie chińscy proszą Rzym o przysłanie stałego biskupa. Niestety na próżno.

Bracia zakonni wśród Tatarów

Dominikanie i franciszkanie pracujący wśród Tatarów nawracają nawet Wielkiego Chana Toktaja (1311), ale jego potomkowie stopniowo coraz bardziej przechodzą na islam. Mimo to ewangelizacja zamieszkujących stepy Mongołów trwa nadal i w 1362 r. Saraj staje się siedzibą arcybiskupstwa całego kraju Tatarów. Przyczyniają się do tego również, choć nie bezpośrednio, nieznani z imienia kupcy, którym udaje się przełamać monopol bogatych kupców Wschodu. Na Krymie nawraca się książę Alanów i papież wyznacza dominikanina Franciszka z Camerino na arcybiskupa Wospro (1333). Gmina ta znika jednak wkrótce, ale pojawiają się nowe biskupstwa wMatredze (1349) Majerii i Kurnuku. Z Matregi wyruszają misjonarze wybierający się na Kaukaz, gdzie nawracają dagestańskich Kajtaków i zakładają biskupstwa w Kumuku i Tarki. Warto podkreślić, że Kościół dagestański nie upadnie nawet podczas najazdu Tamerlana

Persja i India: jałowe pastwiska

Grupa Persów daje początek bardzo aktywnemu Kościołowi w Samarkandzie, który otrzyma stałego biskupa w osobie Tomasza Mancasoli (1326). Społeczność ta ulega rozproszeniu w 1330 r., po czym odradza się w 3 lata później. Mongołowie perscy, wśród których nauczają dominikanie i franciszkanie, opowiadają się za islamem, choć szanują swobodę wyznania członków Kościoła łacińskiego, zwykle kupców, skupionych przede wszystkim w miastach pogranicza. Papież Jan XXII powołuje w 1318 r. Kościół metropolitalny w Sultanieh, który wraz z biskupstwami kaukaskimi krzewi ideologię chrześcijańską, napotykając niejednokrotnie na opór kultury orientalnej (1380). Bogate w porty handlowe Indie zawdzięczają zachowanie wiary wielu misjonarzom przejeżdżającym przez nie w drodze na Daleki Wschód. Niektórzy z nich zatrzymają się nawet: franciszkanin Tomasz z Tolentino, zatrzymany wraz ze swymi współbraćmi w Thanie (Bombaj), ponosi tam śmierć (1320). Dominikanin Gordano z Severac, któremu udaje się ujść z życiem, pozostaje jednak w regionie Bom.baju i oddaje się nauczaniu nestorian w Armenii, Persji i zachodnich Indiach. Nie widząc trwałych rezultatów pracy, przenosi się na kraniec Półwyspu, zakłada tam biskupstwo w Quilon (1328) i gminę, która istnieje jeszcze do 1360 r.

Wyspy Kanaryjskie, archipelag stworzony przez Boga

Na Wyspy Kanaryjskie przybywa w 1312 r. genueńczyk Lancelot Malocello, który wznosi fortecę Lanzarota i żyje samotnie przez 20 lat. Dopiero w 1344 r. papież Klemens VI powierza księciu kastylijskiemu Ludwikowi z Cerdy sprawę ewangelizacji archipelagu. Na pierwszego biskupa zostaje wyświęcony karmelita Bernard (1351), zaś biskupi hiszpańscy przysyłają mu do współpracy 20 księży.

Schizmy i herezje: choroba Kościoła

Kilka wiadomości z kroniki dotyczącej „zdrowia" Kościoła: w latach 1305—1376 z postanowienia papieża Klemensa V, który był arcybiskupem Bordeaux, dwór papieski przenosi się z Rzymu do Avignon („Awiniońska niewola papieża"). Ideę powrotu do Rzymu (1377) gorąco popiera i propaguje wspaniała postać kobieca owych czasów, Katarzyna ze Sieny. W Fondi (1378) kardynałowie francuscy wybierają antypapieża (Klemensa VII), który powraca do Awinionu i po którego stronie stają Francja, Hiszpania, Szkocja, część Niemiec, Sawoja, Sycylia i Królestwo Neapolu. Wielka „schizma zachodnia" przeciąga się niestety aż do 40 lat (1378—1417). W międzyczasie rozwijają się herezje Wyklifa i Jana Husa, a niejako w odpowiedzi na nie pojawiają się nurty mistyczne, na których czele stają sławne postaci: Katarzyna ze Sieny, Brygida z Vadsteras, Eckart z Kolonii, Henryk Suso z Kostancy i Tomasz z Kempten.

Podboje Tamerlana

W 1396 r. z Samarkandy wyrusza na podbój Tamerlan, Wielki Chan Mongołów, uważający się za „wysłannika Boga". Jego błyskawiczna wojna, początkowo popierana przez chrześcijan jako środek osłabienia potęgi tureckiej, prędko przeradza się w pasmo triumfów i towarzyszących im rzezi. W 1402 r. Tamerlan zadaje klęskę Turkom pod Ankarą, zagarnia ich skarby i powraca do Samarkandy, gdzie wznosi wspaniały meczet, zwany kościołem króla.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: dolny Egipt i Etiopia pozostają monofizyckie. Katolicy odkrywają i ewangelizują Wyspy Kanaryjskie.

AMERYKA: prawdopodobnie jeszcze nic, nawet jeśli uznać za wiarygodną hipotezę o dotarciu Wikingów na wybrzeże Labradoru.

AZJA: Kościół katolicki ugruntował swoją pozycję, choć nie zawsze jest to pozycja czołowa, w: kraju Tatarów, na Krymie, Kaukazie, w Uzbekistanie, zachodniej Persji, na wybrzeżu Palestyny, na Cyprze, w południowo-wschodnich Indiach, w Pekinie, i Zaytonie. Kościół prawosławny i inne Kościoły wschodnie z trudem utrzymują się w Gruzji, Armenii, Azji Mniejszej, Syrii, Mezopotamii, Persji i Indiach zachodnich.

EUROPA: z chwilą nawrócenia się Litwinów, Finów, Lapończyków i Prusów cały kontynent można uznać za schrystianizowany. Większość stanowią narody katolickie, zaś Rosja, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, Grecja i wyspy Egejskie są związane z Kościołem prawosławnym. Muzułmańskie Królestwo Granady stanowi już tylko małą wysepkę. Grenlandzkie chrześcijaństwo znika w mrokach historii. OCEANIA: 0.

WIEK PIĘTNASTY

Ksiądz Jan

Przy okazji powrotu do ojczyzny florentczyka Antonia Bartolego (1401), doradcy na dworze etiopskim, wyjaśnia się tajemnica legendarnego „Księdza i króla Jana". Okazuje się nim być negus etiopski, pełniący jednocześnie funkcje przywódcy politycznego i religijnego. Uzyskane wiadomości geograficzne zostają naniesione na Mapę (Florencja, 1450) i zebrane potem w atlasie opracowanym przez brata Mauro (1460).

Na Wyspach Kanaryjskich miłość i cierpienie

Normandczyk Jean de Bethencourt ląduje na Archipelagu w 1402 r., ogłasza się jego królem, bada terytorium i zaprasza na urodzajne wyspy osadników normandzkich z Honfleur (1405). Razem z nim przybywa franciszkanin Bonthier, który podejmuje ewangelizację tubylców, Guanków. W 1404 r. powstaje biskupstwo w Rubikonie na wyspie Lanzarota. W 1476 r. 4 największe wyspy są już, dzięki samozaparciu i męczeństwu wielu franciszkanów i dominikanów, schrystianizowane.

Henryk, żeglarz ze stałego lądu

Zasługą Henryka Żeglarza, księcia portugalskiego jest zbadanie, skolonizowanie i częściowo także zewangelizowanie Afryki zachodniej. To on był pierwszym managerem i sponsorem śmiałych żeglarzy, w tym także włoskich. Wyprawom portugalskim zawsze towarzyszy kapelan lub misjonarze, zwłaszcza franciszkańscy, którzy zapoczątkowują krzewienie Ewangelii.  W 1462 r. papież Pius II wyznacza franciszkanina Alfonsa z Bolano na kierownika misji w Gwinei. W 1489 r. biskup Cauty chrzci w Lizbonie Behemoya, króla Uolofów z Senegambii. Inni dominikanie zapuszczają się w głąb Beninu, gdzie w 1461 r. chrzczą miejscowego kacyka. Pod koniec wieku do Sierra Leone wkraczają jezuici, a jeden z nich, Barrerius, nawraca tamtejszego króla, który porzuca swe wielożeństwo. Genueńczyk Antonio Malfante przybija do brzegów Afryki w Tlemcen (1447) i dociera w dalszej wędrówce do Tuat, gdzie, jak mówi, mieszka wielu Żydów prześladowanych przez Filistynów, „niezrównanych jeźdźców wspaniałej rasy" (prawdopodobnie dzisiejsi Tuareghowie). Można z powodzeniem założyć, iż wspominani przez Malfantego Filistyni, to rzeczywiście Filistyni z Palestyny, którzy wyemigrowali do Egiptu, Libii i na tereny Mauretanii. Zbadawszy wybrzeże Gabonu, Portugalczyk Diego Cao ląduje u ujścia Zairu (Kongo), po czym posuwa się w górę rzeki aż do wodospadów Yelata (1482). Idąc za nim docierają do Konga misjonarze franciszkańscy, regularni kanonicy i inni, którzy w 1490 r. zaczynają prawdziwą ewangelizację. Nzinga, król Konga, przyjmuje chrzest po przybyciu pierwszych misjonarzy (1491) do stolicy Mani Kongo. Trynitarze podejmują w Maroku i na Saharze wyzwalanie niewolników. Ceuta staje się biskupstwem w 1415 r., a Tanger w 1471 r.

 

Krzysztof Kolumb, idealista poszukujący sponsora .i sławy

Krzysztof Kolumb, fenomenalny żeglarz rodem z Genui, protegowany królowej Izabeli Kastylijskiej, próbując znaleźć zachodnią drogę do Indii (1492) odkrywa, zamiast Japonii, Wyspy Bahama, Kubę i Haiti (1493). Ponownie wypływa w morze w 1493 r. we wrześniu, dociera do Antylów i rzuca kotwicę na Haiti, gdzie zakłada kolonię Izabela. W drugiej wyprawie towarzyszy mu kilku misjonarzy, obarczonych przez Stolicę Apostolską misją nauczania i udzielania sakramentów niewiernym, wznoszenia kościołów i kaplic. W 1494 r. i 1499 r. misjonarze ci powracają rozczarowani do Hiszpanii, co nie przeszkadza, że ich dzieło stanowić będzie podkład do dalszej, bardziej owocnej działalności misyjnej. Pod koniec stulecia pierwsi misjonarze działający w Ameryce mają już na swoim koncie 3000 ochrzczonych Karaibów na Haiti i wyprawę na Jamajkę. W San Domingo na Haiti w 1494 r. zostaje odprawiona znana „pierwsza Msza" na kontynencie amerykańskim. Tymczasem na posiedzeniu Rady Indii zostaje ustalone, że antylscy Indios, „głupsi od osłów" nie mogą posiadać praw przysługujących ludziom. Poczynając od tej chwili Karaibowie i Arawakowie, wykorzystywani do nadludzkiej pracy, stopniowo wymierają. Krzysztof Kolumb wyrusza ponownie do Indii Zachodnich w 1498 r. Opływa Trynidad i, dotarłszy do ujścia Orinoko, jest przekonany, że ma przed sobą „raj ziemski", takie bowiem wrażenie sprawia na nim bujna roślinność okolic. Odesłany do Hiszpanii pod bezpodstawnymi zarzutami, jeszcze raz wyrusza na Morze Karaibskie. W 1502 r. zatrzymuje się na krótko na Wielkich i Małych Antylach, ląduje na Jukatanie, skąd zostaje wyparty przez Majów. Chroni się na Haiti, jeszcze raz wybiera się na Jamajkę i powraca do Hiszpanii, gdzie umiera w 1506 r.

O Boże, toż to Turcy!

Jedynie krótko wspominamy o osobach i wydarzeniach, które wychodzą co prawda poza obręb omawianych tu zagadnień, ale w historii XV stulecia zajmują niepoślednie miejsce. Na Soborze w Konstancji (1417) zostaje odwołanych z urzędu aż 3 papieży i wybrany wreszcie ten prawdziwy, czyli Marcin V. Ten sam Sobór potępia Husa i jego herezję, co wywołuje bunt (1419), ugaszony dopiero w 1433 r., i to nie bez porażek. Do husytów udaje się wielki franciszkanin, Jan Kapistrano (1451), który jednak nie odnosi szczególnych sukcesów. Admirał portugalski Yasco da Gama odkrywa drogę morską do Indii wschodnich (1497).

Powrót Kościoła prawosławnego do wspólnoty rzymsko-katolickiej jest przedmiotem nader denerwujących Synodów i wielokrotnych oskarżeń. Wreszcie dochodzi do Soboru w Konstantynopolu (1472), na którym, pod naciskiem Turków, zostaje formalnie zerwana więź z Rzymem. W Bitynii powoli wzbiera straszliwy huragan: Turkowie Otomańscy, „prekursorzy  antychrysta", zajmują pół Europy, docierając do granic Italii (1481). Po chwilowym zatrzymaniu posuwają się dalej dochodząc do Wiednia (1529), Mezopotamii, i Afryki aż po Maroko. Tej fanatycznie nastawionej hordzie chrześcijanie są w stanie stawić tylko bardzo słaby opór, a jedyne wyjątki od tej reguły, to Janos Hunyadi (1456), Maciej Korwin (1490) i Jerzy Kastriota Skanderberg (1466). Gdy upada oblężenie Wiednia (1683), potęga Otomanów chyli się ku upadkowi, choć jej duchowy spadek jest widoczny aż do 1914 r: Z Imperium Otomańskiego pozostaje tymczasem tylko Azja Mniejsza, która w 1922 r. utworzy państwo narodowe, Turcję.

Włosi też potrafią żeglować

Żeglarz genueński Giovanni Caboto wypływa w morze w 1497 r., a wraca z wyprawy w 1551, po postojach na Labradorze, w Zatoce Hudson, Brazylii i w Rio della Pląta. Następnie przychodzi kolej na Amerigo Yespucciego, który od 1497 r. przebywa kolejno w Wenezueli, Zatoce Meksykańskiej, na Wyspach Bahama, w Rio Para,. Amazonii, na Falklandach i kilkakrotnie na wybrzeżu brazylijskim.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: chrześcijaństwo dociera na zachodnie wybrzeża kontynentu. Pod koniec wieku ma już pewną, choć nieustabilizowaną jeszcze pozycję na Archipelagu Kanaryjskim i Maderze, nad Rio de Oro, w Senegambii, Gwinei Zachodniej, Beninie, Gabonie, Kongo i Angoli. Powstają też punkty misyjne w Algerii, Tunezji, Libii i gdzieniegdzie w Etiopii.

AMERYKA: historyczne początki chrześcijaństwa w Ameryce mają miejsce na Antylach.

AZJA: dotychczas powstałe ośrodki misyjne zostają zburzone przez muzułmanów i Mongołów Tamerlana. Na Bliskim Wschodzie Kościoły: prawosławny, monofizycki i nestoriański utraciły już znaczną część swych wpływów. Kościół łaciński ogranicza się więc do gmin na południu Indii i niewielkich ośrodków podległych patriarchatom w Jerozolimie i Antiochii.

EUROPA: w pełni katolicka, za wyjątkiem Rosji, Rumunii, Jugosławii, Bułgarii i Grecji, podlegających Kościołowi prawosławnemu. Hiszpania i Portugalia odzyskują po upadku muzułmańskiego Królestwa Granady wolność religii. OCEANIA: 0.

WIEK SZESNASTY

Nadchodzi czas reformacji

Wiekowy organizm Kościoła, zupełnie nieźle na ogół trzymający się mimo dolegliwości wywołanych schizmami i herezjami, w XVI w. doznaje uszczerbku, którego skutki będzie już odczuwał do końca. Chodzi oczywiście o protestantyzm, któremu daje początek augustianin Marcin Luter (1483—1546), występujący początkowo przeciw kupczeniu odpustami. W zasadzie jest to jednak tylko pretekst do postawienia w stan oskarżenia całej tradycji i nauki katolickiej. W 1521 r. Marcin Luter zostaje formalnie ekskomunikowany. Reformacja protestancka przyjmuje się szczególnie na północy Europy i rozszerza się z piorunującą prędkością. Przede wszystkim zyskuje popleczników w krajach skandynawskich: Danii (1536), Norwegii (1536), Islandii (1544), Szwecji i Finlandii (1527) oraz krajach nadbałtyckich (1522). Niemiecki luteranizm przyciąga około 70% całej ludności. We Francji kalwiniści i hugenoci panoszą się tak, aż rozpętuje się reakcja katolicka, która też dopuszcza się gwałtów i rzezi, którym kres położył dopiero Edykt Nantejski (1598). W Wielkiej Brytanii królowa Elżbieta I staje na czele nieubłaganych prześladowań katolików (1560), które przycichną właściwie dopiero w 1780 r. Kalwinista John Knox głosi herezję w Szkocji (1557) i anglikanie bezskutecznie próbują złamać wiarę Irlandczyków (1534—1750). W Niderlandach kalwinizm, przeciw któremu bezskutecznie walczyła Inkwizycja, represje i „Dysputy religijne", ugruntowuje ostatecznie swoją pozycję w 1648 r. W obozie katolickim, po pierwszym szoku, do ataku rusza kontrreformacja (1542), opierająca się na powszechnym pragnieniu odnowy duchowej i społecznej, znajdująca swe ukoronowanie w Soborze Trydenckim (1545—1563). Sobór ten występuje z programem globalnej reformy, która dzięki "kierownictwu kilku papieży wielkiego formatu, staje się zaporą przed zalewem protestantyzmu i elementem oczyszczającym sam obóz katolicki.

Franciszek Ksawery: Portugalczyk pracujący ze wszystkich sił dla chrześcijaństwa

Wiek XVI jest wiekiem wielkich odkryć i ożywionej działalności misyjnej w obu Amerykach i Azji. Odkrycia nowych terytoriów oznaczają często wznoszenie na tych miejscach kaplic, a czasami są prawdziwą ewangelizacją. Żeglarze i kupcy portugalscy przyczyniają się do ekspansji chrześcijaństwa w Indiach. Misjonarze dokonują pierwszych nawróceń na wyspie Angediva (Goa) i dalej posuwają się za Portugalczykami do Kranganore, Kochin, Goa, Chaul, Kalkuty, Damao, z Diu i Bombaju (1535). Kościół indyjski zostaje najpierw powierzony kapelanowi  Zakonu Chrystusa z siedzibą w Thomar, a potem podporządkowany Kościołowi  w Goa (1534). Kilku kupców, przy okazji swych podróży, nawraca przywódców  plemiennych na Molukkach i Celebes, ale prawdziwa działalność misyjna w Indonezji rozpoczyna się w 1523 r., kiedy to Portugalczycy lądują na Jawie, a Hiszpanie na Filipinach. Portugalczycy wznoszą fort w Kolombo (Cejlon, 1518) i punkt misyjny w Korte (1528). W 1543 r. franciszkanin Giovanni Villa inauguruje wraz ze współbraćmi misję wśród rybaków Kadayan, zakładając ośrodki w Tricomales, Galle i Kandy. Gwałtowna reakcja tubylców prowadzi do rzezi 700 chrześcijan na wyspie Mannar, gdzie ginie też syn króla, ale pod koniec wieku Kościół cejloński liczy już 100 tysięcy członków.

W 1534 r., misjonarze Simone Vaz i Francisco Alvarez, po drodze na Nową Gwineę, ewangelizują wyspy Halmaera i południową Amboina. Dotarłszy tam w 1546 r. Franciszek Ksawery zastanie już 7 gmin chrześcijańskich. Szlachcic portugalski Franciszek Ksawery ląduje w Goa w 1542 r. Znudzony i zniechęcony do życia osadników, zwraca się ku poławiaczom pereł z Pascherri (Zatoka Mannar), przemierza Madure, wraca nad zatokę do Parawów (1544). Przecina królestwo Travancore, dociera do Kochiny na wyspy Mannar i Cejlon. W rok później jest w Mylapore, Malace, na Molukkach, które ewangelizuje przez 18 miesięcy, napotykając na wrogość muzułmanów i dzikich Sakajów. Gromadzi grupy chrześcijańskie w Ceramie, Ternate, Morotaj i w 1547 r. wraca do Malakki. Teraz z kolei kieruje się do Japonii, do której dociera w 1549 r. (Kagoszima, Kiusiu). Wspomagany przez jezuitów Kosmę Turresa i Giovanniego Farnandeza naucza buddyjskich bonzów, udaje się do Hirado, Yamaguchi i Kioto, gdzie jednak nie osiąga większych efektów. Uzbrojony w cierpliwość, obładowany prezentami w towarzystwie orszaku sług udaje się wówczas do notabli i bonzów Yamaguchi i Dity, gdzie zdobywa znaczny posłuch. Z Dity, najbardziej rozwiniętej gminy chrześcijańskiej, wyrusza do Goa. Zapał misjonarski każe mu podjąć próbę działalności na wybrzeżach Chin, ale ginie na wyspie Sancian w 1552 r., w wieku 46 lat. Parafia w Malacce ostaje się jednak dzięki pewnemu księdzu aż do 1548.r kiedy to przybywają jezuici . W 1549 r. lądują z kolei dominikanie a potem  franciszkanie, którzy muszą zawęzić swą działalność do Europejczyków, gdyż muzułmanie nie chcą się nawracać. Malakka, która w 1557 r. jest już biskupstwem, służy jako baza do wypraw na Malukki, do Syjamu i Indochin. Z chwilą, gdy Holendrzy pokonują Portugalczyków w 1663 r., katolickie misje na Molukkach muszą ustąpić miejsca kalwinistom.

Jezuici Criminale i Lancellotti przybywają do Goa w 1545 r. wraz z Janem de Beira, po czym razem z 9 innymi misjonarzami lądują na Molukkach, Travancore i w Pascherii. Wkrótce jednak na słabe punkty misyjne zwala się fala prześladowań: ojciec Criminale ginie w Travancore, ojciec Ribeira na Amboinie (1550), inni przepadają bez wieści.

Indochiny i Indonezja

Pierwszą misję dominikańską w Chinach (1548) prowadzi Gaspare da Cruz, który z Malakki dociera do Kambodży, Syjamu, Tonkinu i Chin (1556). Dominikanie i franciszkanie szczególnie aktywnie działają w Kambodży, gdzie sam król jest skłonny przyjąć nową wiarę. W Syjamie, handlowym centrum portugalskim, pojawiają się dominikanie Hieronim z Gruz i Sebastian da Canto, którzy przybywają z Ayuthii w 1567 r. i wkrótce potem zostają zamordowani. Pod koniec wieku w Syjamie działają franciszkanie, świeccy księża, jezuici i dominikanie, z których jeden, Silvestro de Azevedo, bezskutecznie usiłuje nawrócić księcia Syjamu. Aż do Vientiana w Laosie dociera Giovanni Maria Leyria, któremu udaje się nawet pozyskać łaskę króla. Do Tonkinu wieści o Ewangelii docierają z Malakki, a w połowie wieku osiedli się tam, choć na krótko, dominikanin Diego Advarte di Manila.

Ręka rękę myje

Podczas gdy kondotierzy obu państw odpoczywają po łatwych podbojach w Nowym Świecie, Hiszpania i Portugalia ofiarowują zbrojną opiekę i poparcie ekonomiczne świeżo powstałym punktom misyjnym. W uznaniu położonych zasług Stolica Apostolska przyznaje obu mocarstwom kolonialnym prawo patronatu na tych obszarach (1508—14).

Gdy Kościół startuje z pozycji silniejszego

Kondotier hiszpański Hernan Cortes ląduje ze swym niewielkim oddziałem zbrojnych w zatoce Campeche (1519), po czym, zrezygnowawszy z podboju Jukatanu, zwraca się w kierunku państwa Azteków. Posuwa się od zwycięstwa do zwycięstwa aż do stolicy Meksyku, zagrabia złoto i kamienie szlachetne z pałaców i świątyń. Ta grabieżcza działalność nie przeszkadza mu w wyrażaniu swojego podziwu dla wysokiej kultury podbijanego narodu. Cortes opracowuje projekt systematycznej ewangelizacji nowo zdobytego regionu. W początkach 1523 r. przybywają franciszkanie z Pedro de Gante na czele, a w.1524 r. misja ,,12 apostołów" franciszkańskich, słynna głównie dzięki uczestnictwu Toribio da Bonaventa, którego Indianie, oczarowani jego miłosierdziem, nazywają „motolinia", tj. biedny. W 1572 r. ten pierwszy etap działalności misyjnej w Meksyku jest już zakończony, a do dalszej pracy zgłaszają się dominikanie, augustianie i jezuici. Obok pierwszego biskupstwa na Juka-tanie (1518) pojawiają się wkrótce następne, podporządkowane Meksykowi (1537).

Konkwistadorzy t misjonarze

Indiańskie plemiona Karaibów, Majów i Arawaków zamieszkujące wyspy Ameryki Środkowej stawiają oczywiście opór barbarzyństwu i chciwości konkwistadorów i odrzucają kojarzącą im się z tym wszystkim religię najeźdźców. Wielkim obrońcą W. praw Indian jest dominikanin Bartolomeo Las Casas, który od 1515 r. mieszka i działa wśród nich i Vera Paź, na Haiti i innych pomniejszych wyspach. Poczynając od Na 1500 r. wielu misjonarzy przybywa na Antyle. Są to m.in. franciszkanie, którzy przybywają w ślad za Francisco de Bobadilla, inni minoryci (1502), czy wreszcie posłany przez króla Ferdynanda (1510) dominikanin Pedro de Cordoba. Podczas Inc gdy Stolica Apostolska wznosi pierwsze biskupstwa, nadciągają następne posiłki  w postaci ojców Jerozolimskich, którzy lądują na Haiti (1516) i na wybrzeżu wenezuelskim w okolicach Cumana.

Na Haiti kościół metropolitalny w Yaguacie i podległe kościoły w Magui i Baybui /apoczątkowują powstanie hierarchii kościelnej w Ameryce Środkowej (1504j. W 1512 r. Hiszpanie podporządkowują sobie Kubę, zakładają na niej kolonię Baracoa (od 1518 biskupstwo) i, gdy zaczyna brakować rąk do pracy wśród wyniszczonych miejscowych plemion, przywożą niewolników murzyńskich porwanych w Afryce (1524). Wielki apostoł niewolników, jezuita Pedro Claver, działa wśród Murzynów w Cartagenie przez 40 lat. Kostaryka zostaje pobieżnie zewangelizowana przez franciszkanina Francesco Her-nandeza (1524). W 1526 r., gdy Hiszpanie na stałe już opanowują ten region, inni misjonarze wyruszają do nieufnych Indios z plemion Talamanca i Guaymi, ale pierwszego własnego biskupa Kostaryka uzyska dopiero w 1850 r. Dominikanin Francisco de Cordoba próbuje z Haiti dotrzeć na Perłowe Wybrzeże Wenezueli, ale w 1513 r. zostaje zamordowany przez Indios. Próbę ponawiają w następnych latach franciszkanie i dominikanie, ale prawie wszyscy padają od indiańskich strzał (1516—1519), tak, że jeszcze pod koniec stulecia chrześcijaństwo wenezuelskie nie występuje właściwie poza wybrzeżem Córo i Caracas. Pierwszy biskup Puerto Rico, Hiszpan Alonso Manso, zastaje na wyspie 500 ochrzczonych już Indios (1513). Jego rodak Gil Gonzales nawraca kilku kacyków, a wśród nich niejakiego Nicaraguę (1524). W 1534 r. papież Paweł III ustanawia biskupstwo w Nicaragui i Leon, które posłuży biskupowi Diego Alvarezowi jako baza do dalszej ewangelizacji kraju.

Pedro de Alvarado wyrusza z Meksyku do Gwatemali i Hondurasu, po czym podbija wybrzeże Salwadoru (1525) i powierza je misjonarzom dominikańskim i fran-.ciszkańskim. W 1522 r. Honduras ma już jedno biskupstwo, choć bez stałej, siedziby. W 1651 r. stanie się nią Trujillo i Comayagua.

Niektórzy konkwistadorzy osiedlają się w pierwszych latach stulecia nad zatoką Uraba i zakładają tam biskupstwo w Darien (1513), kierowane przez franciszkanina Louisa de Quevado. W ciągu paru lat misjonarzom udaje się rozciągnąć swe wpływy na strefę przybrzeżną i równiny środkowej Kolumbii. Franciszkanie zakładają 500 „punktów nauczania", dominikanie 180 ośrodków misyjnych, a jezuici wiele misji. Dwie najwybitniejsze postacie ewangelizacji Kolumbii, to dominikanin Ludovico Beltran i jezuita Pedro Claver.

Hiszpanie zakładają miasta S. Marta i Cartagena (1533), które stają się ważnymi bazami dla misjonarzy wyruszających w górę rzek Atrato, Cauca, Magdalena ku górnej Orinoko. W 1564 r. zostają wzniesione biskupstwa w Bogocie i Popayan. Bazami wypadowymi do ewangelizacji państw środkowoamerykańskich pozostają Haiti i Gwatemala.

Wszystko złoto, co się świeci

Na Florydzie ląduje 5 franciszkanów, wkrótce potem (1528) zamordowanych przez Indian. W 1537 r. Hiszpan Hernando de Soto przybija do brzegu w Tampa Bay, dalej posuwa się lądem wzdłuż brzegu zatoki do Silver Bluff i na tereny zamieszkałe przez Indian z plemion Algonkinów i Cherokae (Karolina), po czym powraca nad Zatokę Meksykańską. Buduje fort w Mobile dla odparcia indiańskich ataków (1541), dociera nad Missisipi i spędza zimę w Arkansas. W 1542 r. ponownie wyrusza w drogę, znów w towarzystwie misjonarzy i w kraju Guacane (Colorado, Kansas?) znajduje krzyże na dachach chat, które być może są śladem po przejściu Wikingów. W kilka miesięcy później de Soto ginie bez wieści, nie znalazłszy złota, którego wytrwale szukał.

W 1562 r. na Florydzie ląduje, przy dźwiękach Psalmów, kilku hugenotów. Wznoszą oni fort v, Charlesfort i zakładają kolonię S. Mathieu de Caroline, zniszczoną potem przez Hiszpanów w 1565 r. Ci, którzy uchodzą z niej z życiem, chronią się wśród Algonikinów z Akuska, którzy przychylnie przyjmują Ewangelię. Marco da Nizza i Francisco de Coronado docierają w 1538 r. do Nowego Meksyku, na pustynię Arizony i do dorzecza Arkansas, gdzie w 1598 r. franciszkanie założą misję.

Jezuici zakładają ośrodek misyjny w S. Agostino w Teksasie (1565) i giną tam zmasakrowani przez Apaczów i Kiowa. Poczynając od 1577 r. przyjaźnie przyjęci przez plemiona Timuaca i Yamene franciszkanie zakładają wśród nich kilka misji, zburzonych później przez wrogo nastawionych do chrześcijaństwa innych Indian (1601). Znaczna liczba jezuitów wyrusza na rozległe obszary Meksyku (1572). Z bazy operacyjnej w stolicy docierają oni do Puebli, Pazcuaro, Oaxaki, Veracruz, Yalladolid, do Indian Sinaloa (1591), Chichimeches z Parras, Tepehuan i Topii. Pod koniec wieku ponad stu jezuitów działa w 4 prowincjach Meksyku: Sinaloa, Sonorze, Dutango i Chihuahua. W 1581 r. w Nowym Meksyku ginie franciszkanin poszukujący Indian Tigna. Od 1607 r. władający Wirginią Anglicy muszą bronić się przed częstymi napadami ze strony Indian Pocahontas.

Francuzi odkrywają Nową Francję

Pilot francuski Jacąues Cartier opływa brzegi Terranova, zatrzymuje się w Gaspe u chrześcijańskich Indian, odkrywa ujście rzeki Świętego Wawrzyńca (1535) i płynie w górę niej, docierając do dzisiejszego Quebecu i Montrealu. Po drodze prowadzi katechizację, czyta Indianom Ewangelię, leczy chorych, kładzie na nich dłonie. Wraz z Cartierem Nową Francję, czyli dzisiejszą Kanadę, odkrywają dwaj kapelani, którzy jednak nie zostają na odkrytych terenach. Dopiero w 1605 r. Francuzi zasiedlą Nową Szkocję.

Pizarro i Valverde, czyli diabeł i święcona woda

Hiszpański generał Francisco Pizarro przywozi ze sobą do Ameryki 6 dominikanów z kontrowersyjnym Vincenzo de Valverde na czele, i po przeprowadzeniu pierwszego zwiadu militarnego w Peru (1524) i zbadaniu regionu w towarzystwie franciszkanina Marca da Nizza, w maju 1532 r. rusza do właściwej ofensywy przeciw królestwu Inków. Z Panamy wypływa do Tumbes, płynie na południe wzdłuż wybrzeża peruwiańskiego i w Cayamarca przyjmuje propozycję zawarcia pokoju z cesarzem Inków Atahualpą. Gdy jednak Atahualpa odmawia złożenia przysięgi na posłuszeństwo Hiszpanii i papieżowi, zostanie uwięziony i zamordowany. W 1532 r. Pizarro jest już w Cuzco, które dosłownie ogołaca ze skarbów. Świątynia boga Słońca zostaje zamieniona na klasztor dominikański, a ojciec Valverde obejmuje nowo utworzone biskupstwo w Cuzco (1536). W tym samym czasie Pedro de Alvarado i Sebastiano de Benelcazar prowadzą dwa zastępy hiszpańskie na Quito (1534). Są z nimi również franciszkanie i dominikanie, którzy rozpoczynają ewangelizację terytorium. Tuż przed zamachem, w którym utraci życie on sam i biskup Valverde, Pizarro zakłada Limę (1539), która zostanie siedzibą Kościoła metropolitalnego. W 1539 r. jezuici po raz pierwszy wyruszają do Indian Moxos zamieszkujących Andy boliwijskie. Pedro de Alvarado, który został gubernatorem Gwatemali, kontynuuje swe podboje w Peru i Boliwii, a Diegn de Almagro i Pedro de Valdivia stawiają czoła w Chile (1540) Araukanom (Copiapó Coąuimbo, Rio Maule). Powstanie tam hierarchia kościelna, ale walka Hiszpanów z Araukanami ciągnąć się jeszcze będzie do 1773 r. Odkrywcą Brazylii jest Portugalczyk Pedro Alvarez Cabral, który przybija do brzegu Ameryki wraz z kilkoma misjonarzami w pierwszych latach tego stulecia. W 1548 r. Lope de Sousa wypiera Francuzów z Bahii i powierza to rozległe terytorium jezuicie Manuelowi da Nobrega, założycielowi misji brazylijskich, który wznosi kościół w S. Salvador de Bahia i podejmuje owocną działalność wśród Indian zamieszkałych na wybrzeżu. Otrzymawszy pokaźne posiłki, wyrusza później na południc (1549), zakładając po drodze Illeo, Porto Seguro, Espirito Santo, Piratiningę, S. Paulo, Santos i Cananeię. Jezuici czynią pierwsze wyprawy do Indian Guarani w Paragwaju i uczestniczą w zakładaniu Rio de Janeiro. Także na północy jezuici prowadzą działalność kolonizatorską i ewangelizacyjną: w Pernambuco, Sergipe, Paraibie, Rio Grandę do Norte (1576). W Paragwaju działa słynny misjonarz Francesco Solano, który naucza Indios w Chaco, La Płacie, Tucuman i Chile.

W 1538 r. w Rio de La Pląta ląduje Alfonso Cabrera, przywożąc kilku franciszkanów, którzy zaczynają organizować tamtejszy Kościół. Biskupstwo w Asunción rozciąga swe wpływy na atlantyckie wybrzeże Argentyny, Patagonię, Urugwaj, Paragwaj i część Brazylii. W 1540 r. misjonarze wyruszają do wojowniczych Guarani, zaś wojsko podporządkowuje sobie dzikie plemiona Agazi i Guaycuru (Asunción).

Kierunek Afryka

Na Madagaskarze kilkakrotnie próbują osiedlić się dominikanie (1540—85) oraz jezuici, prowadzeni przez przewodnika malgaskiego, Andrea Ramaka, ochrzczonego przez nich w Goa (1630). Wszystko na próżno. W 1548 r. jezuita Nunhes Barreto z kilkoma towarzyszami dociera do Maroka, Tetuanu i Ceuty, gdzie wykupuje jeńców chrześcijańskich. W 1555 r. na życzenie króla Jana, skłonnego, jak się wydaje, uznać władzę papieża, ojciec Barreto zostaje wysłany jako patriarcha do Etiopii. Nie mogąc jednak objąć funkcji, wysyła jako swego reprezentanta Andreasa de Oviedo, który umrze zapomniany przez wszystkich w Abisynii. Na początku stulecia katolicki król Konga, Alfons, prosi o przysłanie misjonarzy, którzy przybywają tam w latach 1508—12. Książę Henryk, wyświęcony na biskupa, wraca do Konga w 1521 r. z kilkoma misjonarzami portugalskimi, ale nie ma tam łatwego życia. W 1548 r. do Konga, trawionego straszną korupcją, wkraczają jezuici, ale gdy ośmielają się wytknąć dworowi królewskiemu rozwiązłe życie, zostają dwukrotnie wygnani. W 1597 r. zostaje wzniesione biskupstwo S. Salvador de Congo, które doprowadza do pewnego ożywienia chrześcijaństwa na terenie kraju.

Po nieudanej ekspedycji Paolo Diaza (1560) do wybrzeży anglosaskich przybija kolejna wyprawa (1574), która mimo trudności zakłada biskupstwo S. Paolo di Luanda. Pełna zapału praca jezuitów w latach następnych doprowadza do chrztu króla Angoli (1584). Massangano staje się biskupstwem w 1590 r., a w tym samym okresie jezuici, karmelici, kapucyni ewangelizują Gwineę.

Na południu Afryki Portugalczycy wznoszą pierwszą kaplicę w Mossel-Bay (1500), po czym w poszukiwaniu nowych rynków zbytu przenoszą się na wybrzeże Mozambiku, Tanganiki i Kenii. Kilku jezuitów z Mozambiku zapuszcza się aż do Monomotapa (1559), nawraca tamtejszego króla i wszystkich jego poddanych, ale w 1561 r. wszyscy nowo ochrzczeni odstępują od wiary. To samo ma miejsce z Gonzalo de Silzalo de Silveira, który nawraca księcia Kafrów w Transwalu i wielu jego poddanych i w tym samym roku zostaje zabity pod zarzutem uprawiania czarów. Poczynając od 1563 r. w basenie Zambezi (Sofala, Teta) zostają już tylko dominikanie, a wśród Murzynów strefy przybrzeżnej działają coraz to nowi jezuici.

Filipiny, bezpieczny port dla Ewangelii

Zatarło się już nieco wspomnienie o morskiej wyprawie Ferdynanda Magellana (1519—1521), który ochrzcił Rajów z Cebu i Limasawy, gdy w 1564 r. część Filipin podbijają Hiszpanie. Wyparli oni z Manili piratów chińskich i skolonizowali archipelag. Na wyspach osiedla się wówczas Hiszpan Legazpi oraz augustianin Urdaneta, który wraz z kilkoma współbraćmi ewangelizuje większe wyspy (1574). Później przyłączają się do pracy franciszkanie, jezuici i dominikanie, którzy wyruszają do pogańskich plemion Tagalów i Maorysów, a jednocześnie prowadzą ośrodki misyjne w Chinach, Japonii i Tonkinie. Na pierwsze trwałe rezultaty misji trzeba jednak poczekać aż do 1586 r. kiedy to Manila staje-się arcybiskupstwem. W parę lat później Filipińczycy są już w 50% katolikami. Wyspa Borneo, jak się wydaje, została zewangelizowana przez wysłannika Kongregacji de Propaganda Fide, teatyna Ventimiglię, o którym nie mamy więcej wiadomości.

Japonia jest chrześcijańska, ale tylko w pewnym stopniu

Na archipelagu japońskim jezuici kontynuują pionierską misję Franciszka Ksawerego. W 1552 r. do Kagoshima docierają misjonarze Alacacova, Silva i Cago. Ten ostatni zbiera bogaty plon nawróceń wśród buddystów z Bungo (Kjusiu), Hirado i sąsiednich wysp. W 1559 r. wyspiarscy „daimyo" wypędzają misjonarzy z Yamaguchi, Fukuoka i Hirado. Kolejną próbę podejmują Gaspardo Yilela i Lorenzo, którzy uzyskują w Kyoto pozwolenie na nauczanie i którym udaje się nawrócić kilku samurajów (1560). Nowy przełożony misji, Francesco Cabral, poświęca się szczególnie pracy wśród wyspiarskich „daimyo" i z powodzeniem ewangelizuje Omurę, Amamusę, Arimę i Bungo. Kościół japoński rozciągający się od Kjusiu do Kyoto liczy 150000 członków i 200 gmin. Chrześcijaństwo wkracza także na dwór (1586) dzięki księciu Hideyoshi, który jednak, żałując być może poprzedniej przychylności, wkrótce potem grozi misjonarzom z Kjusiu wypędzeniem za natręctwo. W 1587 r. powstaje pierwsze biskupstwo w Oita i Funay).

10 franciszkanów ze swym przełożonym Battistą Blaz.quez.em wyrusza z Manili i dopływa do Kyoto, Nagasaki i Osaki (1593). W parę lat później ma miejsce straszna tragedia: galera hiszpańska z misjonarzami różnych zakonów na pokładzie wpada na rafy przy brzegu Shikoku. Niemądra brawura pilota wyprawy ponownie budzi podejrzenia i gniew Hideyoshi, który w ataku wściekłości każe ukrzyżować w Nagasaki (1597) 6 franciszkanów i 19 katechetów oraz wypędza z Japonii wszystkich misjonarzy, co prowadzi do znacznego spadku popularności chrześcijaństwa. W 1592 r. Ewangelia, poprzedzana przez wojsko japońskie, wkracza do Korei. Jezuita de Cespedes, kapelan żołnierzy chrześcijańskich, zaczyna nauczać również Koreańczyków. Wiadomo, że w 1596 r. podczas fali prześladowań koreańscy jeńcy giną męczeńską śmiercią w Japonii.

Możecie umrzeć w królestwie Wielkiego Mogoła

W latach 1573—1577 do Indii i Japonii wyrusza aż 93 jezuitów, wśród których na plan pierwszy wysuwa się postać Matteo Ricciego i Rodolfo Acquavivy. Ten ostatni dociera w 1579 r. do królestwa Wielkiego Mogoła (dzisiejsze Indie i Pakistan), założonego w 1526 r. przez Turkmena Babera Tygrysa i rządzonego wówczas przez jego syna Akbara, który jest sympatykiem chrześcijaństwa. Acquaviva spotyka na swej drodze innych misjonarzy augustiańskich i dominikańskich, zaangażowanych, podobnie jak on, w twardą walkę o wiarę. Ponosi męczeńską śmierć w 1583 r., po zorganizowaniu punktów misyjnych w Dacce i Chittagongu (Bengal).

Inni jezuici spotykają się z przychylnym przyjęciem w Lahorze (1591) u wielkiego Akbara, który sam co prawda się nie nawraca, ale zezwala na ewangelizację swego królestwa. Misją w państwie Wielkiego Mogoła kieruje w 1595 r. Franciszek Ksawery, a jej działalność kończy się w 1614 r., wypędzeniem misjonarzy. Pozostali tam chrześcijanie mogą liczyć wyłącznie na krótkie wizyty misjonarzy z Agry i Dalhi.

Czytanie Ewangelii po chińsku (w języku chińskim)

W 1578 r. neapolitański jezuita Michele Riggeri zaczyna stosować nową metodę, by w bardziej naturalny sposób zbliżyć się do Chińczyków. Studiuje ich język, zwyczaje i tradycję a w 1579 r. przyłącza się do karawany zmierzającej do Czekiang, gd/ie ma możność sprawdzić skuteczność swego projektu. Z jego szkoły wywodzi się także Matteo Ricci, który — nie speszony poprzednimi niepowodzeniami (1584) — wyrusza do Kantonu, Nankunu (1598) i Pekinu, gdzie zyskuje przychylność dworu za znajomość kultury chińskiej. Umiera w 1610 r.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: pozycja katolicyzmu jest ugruntowana w Rio de Oro, Senegambii, Sierra Leona, Gwinei Zachodniej, na Wyspach Kanaryjskich, Maderze, Przylądku Zielonym, S. Thome, w Gabonie, Kongu, Angoli, na Przylądku Dobrej Nadziei, w Mozambiku i Rodezji .Etiopi i części Egiptu pozostają jednak pod wpływem doktryny monofizyckiej.

AMERYKA: obszary katolickie lub w trakcie ewangelizacji: Antyle, Nowy Meksyku, wybrzeże Meksyku Floryda, państwa Ameryki Środkowej, Kolumbia, wybrzeża Wenezueli, Ekwador, Peru, Boliwia, Chile, Argentyna, Paragwaj, Urugwaj i wybrzeża Brazylii od Belem do Porto Allegre.

AZJA: katolicyzm powrócił do niektórych miejscowości Bliskiego i Dalekiego Wschodu: do państwa Wielkiego Mogoła, na wybrzeże Indii, na Cejlon, Andamany, Malat do Indonezji, na Molukki, Filipiny, na wybrzeże Indochin i Chin, do Pekinu i wyspy japońskie. Nieliczni katolicy bliskowschodni skupiają się wokół patriarchów Jerozolimy, Antiochii i Konstantynopola. Obok katolików i muzułmanów żyją nestorianie i prawosławni, tracący jednak coraz bardziej swe wpływy.

EUROPA: reformacja protestancka podzieliła Europę na strefy 3 wyznań chrześcijańskich. Katolicyzm przeważa: na Półwyspie Iberyjskim, we Francji, Włoszech Belgii, Irlandii, Polsce, Austrii i na Węgrzech; protestantyzm: w Szwajcarii ,Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii, Islandii, Danii, krajach skandynawskich,  Finlandii, krajach nadbałtyckich i Słowacji; prawosławie: w Rosji, Rumunii, Jugosławii, Bułgarii, Grecji i na niektórych obszarach krajów nadbałtyckich.

OCEANIA: 0.

WIEK SIEDEMNASTY

W szkole Marcina Lutra

Marcin Luter dał początek. Teraz powstają kolejne herezje: Michała Baja, potępionego w 1567 r., lecz potem przyjętego z powrotem na łono Kościoła; Korneliusa Jansena, potępionego w 1653 r. i mającego wielu zwolenników. Kontrreformacja katolicka staje się dla niemieckich protestantów hasłem do Wojny 30-letniej (1618), zakończonej pokojem westfalskim (1648), oznaczającym kompromis między katolikami a protestantami.

Handel niewolnikami murzyńskimi

W XVII w. nasila się handel Murzynami afrykańskimi, którzy mają w Amerykach zastąpić miejscową silę roboczą. Niewolników łapie się w Senegalu, na Przylądku Zielonym, w Dahomeju, Angoli, na Wybrzeżu Kości Słoniowej, Madagaskarze, a przede wszystkim, w Kongo, które dostarcza aż 15 milionów z ogólnej liczby 20 milionów niewolników. Handlarzami niewolników są przede wszystkim Francuzi, Anglicy, Holendrzy i Portugalczycy, którym bezskutecznie usiłują w tym przeszkodzić Kościół i chrześcijańscy władcy europejscy. Kodeks murzyński (1685) ustala prawa i obowiązki Murzynów żyjących w Środkowej Ameryce. Są tam również zawarte postanowienia dotyczące nauczania religii, której uczą kapucyni i jezuici, napotykający na trudności językowe i środowiskowe. Na rynki antylskie corocznie przywożonych jest 4000 czarnych niewolników.

Czerwonoskórzy zakopują topór wojenny

Coraz intensywniej i na coraz rozleglejszych obszarach prowadzone są odkrycia geograficzne, coraz większa jest też skala migracji wyznaniowych. Typowym przykładem są angielscy purytanie, którzy na statku Mayflower (1620) docierają do Massachussets, gdzie, jak prawdziwi pielgrzymi, zakładają miasto Plymouth. W obozie katolickim papież Grzegorz XV zakłada Kongregację de Propaganda Fide (1622) w celu koordynowania działalności misjonarskiej.

Prowadzeni przez Samuela de Champlain Francuzi osiedlają się ostatecznie (1603) na „nowych ziemiach" w Kanadzie. Posuwając się w górę rzeki Świętego Wawrzyńca zakładają Quebec (1608), zawierają przymierze z Huronami, Montanami i Algon-kinami. Nie udaje im się to natomiast z wojowniczymi Irokezami. Posuwający się w ślad za ekspedycją księża próbują prowadzić ewangelizację, ale wiara nie zapuszcza korzeni, bo po zaledwie dwóch latach Nowa Szkocja zostaje bez opieki religijnej. Osadnik Marco Lescarbot katechizuje Indian aż do przybycia księdza francuskiego Jesse Fleche (1610), który chrzci kilku czerwonoskórych. W 1611 r. przybywają jezuici  Biard i de Masse, którzy udają się do Irokezów w Quebecu i Sillery, i tworzą punkty misyjne w Port Royal i Miscu. Czterech franciszkanów dociera do Tadoussac (1612) i Caraguha wśród Huronów i Irokezów. Katolickie misje od samego powstania stają się przedmiotem zazdrości hugonotów i ataków wielu awanturników. W 1629 r. misje zorganizowane wśród Huronów i Algon-kinów w Quebecu zmuszone są zaprzestać działalności mimo napływających z Europy (1625) posiłków franciszkańskich i jezuickich.

Prześladowania ze strony Kościoła anglikańskiego skłaniają świeżo nawróconego lorda Baltymore (George'a Calvarta) do wyemigrowania do Ameryki w 1632 r., gdzie zakłada kolonię Maryland i powierza ją jezuitom. Nie brak, oczywiście, zwykłych nadużyć, które kończą się dopiero wraz z wyjazdem Anglików (1783). Francja odbiera Nową Szkocję i Kanadę (1632) Anglikom i oddaje misje jezuitom i kapucynom. W ojczyźnie, zwłaszcza w Normandii, następuje wzrost zainteresowania misjami w Nowej Francji założonymi przez Braci Szpitalników w Dieppe w 1639 r., którzy prowadzą w Kanadzie cichą służbę chrześcijańską. Kanadyjscy kapucyni zakładają szkoły wśród Algonkinów. Najbardziej zahartowani w walkach jezuici docierają do nieuchwytnych Montanów (1633), na wpół koczowniczych Huronów, ale w 1637 r. okazuje się, że tylko jeden dorosły człowiek plemienia jest ochrzczony. Ojciec de Lejeune tworzy dla Algonkinów, Huronów, Montanów i Abenaków wsie-bazy (1639) o historycznych nazwach: Sillery, Tadoussac, Trzy Rzeki, S. Maria (1640). Indianie nawracają się w takim tempie, że trzeba wciąż tworzyć nowe misje: w 1648 r. jest ich 10.

Z S. Maria jezuici znów ruszają w kierunku terenów łowieckich Algonkinów i innych plemion zamieszkałych nad Jeziorem Górnym (1641). Najbardziej opornym i buntowniczym plemieniem są nadal Irokezi, będący na stopie wojennej z Huronami. Po pokojowym pobycie wśród Abanaków (1648) jezuici podążają w ślad za plemieniem na prerie stanu Nowy York, ale tam następujt tyleż spóźniona co spodziewana reakcja Indian: zniszczenie wszystkich misji nad jeziorami i rzeź misjonarzy i chrześcijan (1649). Z baz w Montrealu i Quebecu jezuici znów próbują nawiązać kontakt z Irokezami znad Ontario (1656) i innymi szczepami Nowej Szkocji, ale w 1658 r. o mały włos nie padają ofiarą rzezi. W międzyczasie nadchodzą posiłki: sulpicjanie i franciszkanie (1670) przydzieleni do francuskich oddziałów.

Jezuita Jacąues Marąuette próbuje wyprawy na południe (1673): nad Jeż. Huron, Michigan (Indianie Miami), do Wisconsin (Indianie Illinois), do fundacji Kaska-kias, nad górną Missisipi. Powraca potem wzdłuż biegu rzek Ohio i Illinois, ale próbując ewangelizować zamieszkałe tam szczepy ponosi męczeńską śmierć (1675). Z Montrealu przybywa na jego miejsce śmiały Robert de la Salle (1678), który, mając za plecami osłonę w postaci fortów nad Ontario, posuwa się na południe ku Michigan, ewangelizuje tam Siuksów i Miami (1680). Następnie płynie w dół Missisipi, napotykając po drodze szczepy Taensas, Natchez i Coroas i dociera do Luizjany nad Zatoką Meksykańską (1682). Od 1674 r. Quebec jest siedzibą biskupstwa, a do 1658 siedzibą wikariusza apostolskiego.

Osadnicy i misjonarze w walce o ten sam ideał

Od 1635 r. w Ameryce Środkowej pierwsi kapelani są zastępowani stopniowo przez jezuitów, dominikanów, kapucynów i karmelitanów, którzy zajmują rozległe obszary na głównych wyspach Antylów. W latach 1635—1660 na Gwadelupie, Dominice i S. Yicenzo podejmowane są ciągłe wysiłki zmierzające do ewangelizacji Karaibów, nie przynoszące jednak większych skutków poza kilkoma męczeństwami (1654). Od 1646 r. Kardynał Richelien bardzo popiera emigrację osadników katolickich i sprawujących nad nimi opiekę duchową misjonarzy jezuickich na Gwadelupę i Haiti (1665).

Kubańscy franciszkanie lądują na Florydzie (1597), zakładają tam 44 stacje misyjne i na północnym-zachodzie próbują zorganizować „wsie" plemienia Apaczów (1633), którzy jednak wkrótce potem zniszczą całe dzieło. Tak samo przebiega praca wśród indiańskich szczepów Kostaryki, z tym, że tam zgrupowania indiańskie przetrwają aż do 1829 r.

W Meksyku trwa ewangelizacja ostatnich plemion indiańskich i organizacja Kościoła. Półwysep Kalifornijski już raz bardzo wrogo przyjął franciszkanów (1596), karmelitanów (1611) i jezuitów (1683). Jeden z jezuitów Jean Maria Salvatierr ma jednak więcej szczęścia. Z Meksyku (1697) wyrusza do Pimerii, zakłada stację misyjną w S. Dionisio i stąd rozszerza stopniowo działalność ogarniając coraz więcej szczepów indiańskich. Po 4 latach pracy ma już za sobą założenie 4 zgrupowań indiańskich, zaś ogółem na Półwyspie Kalifornijskim jest 17 jezuickich stacji misyjnych. Franciszkanie nie są gorsi i też posuwają się coraz bardziej na północ z meksykańskich klasztorów. Organizują zgrupowania indiańskie w rejonach Nuova Leon i Cohahuila, zakładają klasztor w Nowym Meksyku (1622), ale dwukrotne najazdy Apaczów (1680 i 1696) kończą się tragicznie. Franciszkanie odbudowują jednak stacje misyjne w Arizonie i Nowym Meksyku i posuwają się dalej, do Teksasu.

Korea i Japonia zatrzaskują drzwi

W Korei misjonarze europejscy pojawiają się na stale dopiero ok. 1800 r. Poprzednio jedyny kontakt tego kraju z chrześcijaństwem ograniczył się do spotkania wysłannika króla Korei na dwór cesarza chińskiego (1631) z ojcami jezuitami goszczącymi akurat na dworze pekińskim, którzy obdarowali go księgami naukowymi i religijnymi. Z przyjemnością przyjęty prezent powędruje potem oczywiście do Korei.

W Japonii, gdzie pracują jezuici, franciszkanie, dominikanie i augustynianie, żyje się co prawda w ciągłym napięciu i niepewności, ale nawróceń jest coraz więcej. Gniew i zazdrość buddystów i holenderskich kalwinistów z jednej strony i nieostrożne poczynania katolików z drugiej doprowadzają jednak do tragicznych w skutkach prześladowań (1614), które pociągają za sobą tysiące ofiar. Ci, którzy mogą, uciekają do Manili, Macao i Syjamu, zaś niektórzy misjonarze wybierają drogę na północ, na Hokkaido (1620). Od 1638 r. specjalne trybunały przeprowadzają procesy katolików japońskich, zmuszając ich do wyrzeczenia się wiary i skazując na wygnanie albo śmierć. Fala prześladowań kończy się, co prawda, w 1691 r., ale restrykcyjne prawa obowiązują aż do roku 1857, ale mimo to, kiedy w 1865 r. kilku żeglarzy francuskich dotrze do Nagasaki ze zdziwieniem stwierdzą, iż ostało się tam kilka rodzin chrześcijańskich.

Pokojowe wyścigi w Indochinach

Niektórzy kupcy portugalscy z Makao, do których przyłącza się 65 jezuitów zbiegłych z Japonii, odwiedzają porty Kochinchiny (Nambo w Wietnamie Południowym), Kambodży i Syjamu (1614). W tym samym okresie Kongregacja de Propaganda Fide wysyła na Daleki Wschód 3 wikariuszy apostolskich (1658). Jako pierwszy dociera do Syjamu, po 21-miesięcznej podróży przez Syrię, Mezopotamię, Persję, i Indie, Pierre Lambet de La Motte (1662). Zostaje on gościnnie przyjęty przez króla Phra-Naraja, zakłada seminarium dla kleru indochińskiego w Phenianie i doprowadza do zawarcia traktatu stwarzającego korzystne warurki dla działalności misji w Syjamie (1685).

Franciszkanie osiadają w Ayuthii (1687), na krótko, bo padają ofiarą prześladowań i odzyskują wolność dopiero w 1691 r., ale i wtedy otrzymują zakaz opuszczania miasta.

Do Kochinchiny i Kambodży przybywa wielu misjonarzy, uchodźców z Japonii. Dwóch z nich, Francesco Buzomi i Diego Carvalho, zatrzymuje się w Turane, by pracować wśród ubogich i bonzów. Zyskują sobie oni przychylność gubernatora, który zezwala na przyjazd innych misjonarzy z Makao, ale i tu, jak gdzie indziej, w 1639 r. zostają oni skazani na wygnanie. Od tego momentu w Kochinchinie panują na przemian krótkie okresy pokoju i prześladowania. Przetrwały wiadomości o śmiałych przedsięwzięciach misjonarzy ukrywających się w Fajfo (Turane), o próbach podejmowania mimo wszystko działalności duszpasterskiej (1659), o wielu męczeństwach i kilku apostazjach. Dwóch śmiałków: Louis Chevreouil i Antonio Hainques z Phanrangu przemaszeruje całą Kochinchinę, mimo pościgu przez policję, i z zachowaniem ostrożności kontaktują się z miejscowymi chrześcijanami i wikariuszem apostolskim (1670).

Prześladowania w Tonkinie

W 1615 r. po raz pierwszy docierają do Tonkinu franciszkanie i zatrzymują się w Hanoi. Po nich kilkakrotnie pojawiają się jezuici (1626—1627), którzy mają zamiar dostać się do Chin. Wyróżnia się wśród nich Alessandro de Rhodes, wypędzony poprzednio z Kochinchiny (1623), doskonały znawca miejscowych obyczajów. Przychylnie przyjęty na dworze zakłada Kościół w Hanoi. W 1627 r. głosi już Ewangelię 100 tysiącom osób. W 1629 r. otrzymuje co praw:da nieunikniony, jak się wydaje, nakaz opuszczenia kraju, ale udaje mu się przekupić bądź nawrócić kapitana wywożącego go statku i w kilka tygodni później jest już z powrotem w Hanoi. Przygotowuje tu świeckich katechetów i w 1630 r. opuszcza Tonkin, ale jako triumfator. Nie cofający się przed trudnościami de Rhodes przyjmuje potem funkcję legata przy królu Kochinchiny. Wysiada na brzeg w Fajfo (1639), w Hue przyjmuje posłów królewskich i ponownie otwiera miejscowy Kościół (1640). Prowadzi wytężoną i gorączkową działalność, wzywa do pomocy dwóch współbraci, broni swych chrześcijan przed obelgami, potępia rozwiązłe życie dworu i ponownie zostaje wygnany z Kochinchiny w 1645 r.

Kościół tonkiński, mający świetnych katechetów na wsi i działających niemal w podziemiu księży, przeżywa okres łaski do momentu, gdy na dworze pada hasło do kolejnej fali prześladowań (1658—1663). Po nieudanej próbie przyjścia z pomocą ze strony franciszkanów, w 1666 r. Louis Deydier ukrywa się w porcie tonkińskim, gdzie przygotowuje katechetów i seminarzystów. Wychodzi potem z podziemia, otwiera kościół w Hanoi i wsiada na statek francuski płynący w górę Czerwonej Rzeki, na którym podróżuje też incognito wikariusz apostolski de La Motte. Wyświęca on 7 księży, daje zezwolenia na działalność 48 katechetom, a nawet zwołuje na statku Synod kleru tonkińskiego. Dla ojca Deydiera nadchodzi moment próby: wtrącony do więzienia i wypuszczony po 2 latach musi czekać 13 lat, by móc zobaczyć w Tonkinie kolejny statek francuski. W 1679 r. powstają dwa wikariaty tonkiń-skie, z których jeden zasłużenie przypada w udziale ojcu Deydierowi.

Jezuici przywdziewają hinduskie szaty

W Indiach działają: franciszkanie, dominikanie, augustianie i jezuici, podporządkowani Prymasowi Wschodu z siedzibą w Goa.W królestwie Wielkiego Mogoła jezuici prowadzą wytężoną pracę ze zmiennym szczęściem, uzależnionym po trosze od tego, iż gubernatorzy są muzułmanami. W 1658 r. są zmuszeni opuścić pole pracy. lepiej zostaje przyjęta Ewangelia w Madure podzielonym na niewielkie królestwa Carnate, Yellore, Gingi, Tanyore i Marava. Jezuita De Nobili przywdziewa szaty guru (1606) i pracuje zarówno wśród braminów jak i pariasów, po czym udaje się na Cejlon, gdzie umiera. W Mylapore w 1656 r. Na jego miejsce zjawiają się przybyli z Pondichery (1688) jezuici francuscy, którzy kontynuują owocnie apostolat w królestwach Maddre. Inny duszpasterz, Portugalczyk Juan de Britto, naucza w Madure w latach 1663—93 stosując „system dostosowywania się" tzn. przybierając lokalne szaty i zwyczaje, co ściąga na jego głowę kilkakrotne oskarżenie Kurii rzymskiej. On również ginie śmiercią męczennika. W Madrasie powstaje bardzo dobrze działająca stacja misyjna (1662) utworzona przez kapucyna Efrema da Nevers, który stawia w ten sposób czoło bezkompromisowości arcybiskupa Goa, będącemu często w konflikcie z „chrześcijanami św. Tomasza", obrządku syryjsko-wschodniego z eiementami nestorianizmu, osiadłymi w Malabarze. Pod koniec wieku następuje jednak duży regres w misjach hinduskich, będący skutkiem zmierzchu potęgi Portugalii, przybycia protestantów i kasacji zakonu jezuitów.

Wzdłuż Kordylierów

W Gujanie pracują dominikanie, kapucyni i jezuici, narażeni na ciągłe zasadzki ze strony Indian i niebezpieczeństwa związane z zabójczym klimatem. W latach 1560— 1654 ginie niezliczona ilość misjonarzy, którzy przepadają bez wieści w puszczy lub umierają od zatrutych strzał. Od 1664 r. zaczynają się pierwsze nawrócenia. W 1678 r. do Gujany przybywają franciszkanie Jose da Cabrantes i Francesco da Pamplona, a w 1710 u ujścia rzeki Kuru, w Fortalezzy, zostaje wzniesiony pierwszy kościół. Franciszkanom wysłanym do Wenezueli udaje się, po wielu wysiłkach, założyć klasztor w Trynidadzie (1656), służący później za bazę wypraw do delty Orinoko. Pod kierownictwem Juana de Mendoza zakładają stacje indiańskie w Piritu i Cumana, ale ich lokalizacja w puszczy i obecność handlarzy niewolników stanowią duże zagrożenie i uniemożliwiają zachowanie ciągłości pracy .W Nowej Granadzie (Kolumbia) na początku wieku istnieje 200 kaplic powierzonych dominikanom, franciszkanom i augustianom. Niemieccy jezuici zakładają misie wśród Llanos w górnym dorzeczu Orinoko, liczącą 17 punktów misyjnych. W 1723 r. tylko nieliczne, zamieszkałe w interiorze plemiona nie znają jeszcze Ewangelii. W Ekwadorze znajdziemy jezuitów wśród Indian Maynas (1637) w górnej Amazonii i Maranonie, gdzie działa 15 stacji misyjnych. Kilku z nich ginie śmiercią męczeńską. Franciszkanie i dominikanie poświęcają się pracy z plemionami Canelos i Ghivaro (1632), ale może ze względu na czyhające zewsząd niebezpieczeństwo i pułapki efekty ich działalności są niewielkie.

Istniejące już w Peru stałe parafie zostają oddane miejscowemu klerowi, zaś franciszkanie Rondon i Caballero wyruszają, by pracować w puszczy (1657), a jezuici Bara-za i Dacu wśród Moxos i Yaneos w Kordylierach (1675). Pod koniec wieku wiele stacji zostaje jednak zburzonych przez Indian.

W Boliwii, dzięki współdziałaniu wszystkich misjonarzy rozkwitają stacje założone wśród Chiriguanos (1608). Od 1675 r. jezuici ewangelizują też Chiguitos i Guarayos, zakładając wśród nich dobrze działające wspólnoty.

Bazą duszpasterską wybrzeża Brazylii jest biskupstwo S. Salvador de Bahia, obok którego z czasem wyrastają następne doskonale pracujące ośrodki. Na olbrzymim obszarze kraju działają jezuici, benedyktyni, karmelitanie i kapucyni borykający się wciąż ze skrajną nędzą tubylców i okrutną chciwością Portugalczyków. Jezuita Antonio Yieira dociera do Maranhao (1652), organizuje tam około 50 stacji, walczy z handlem żywym towarem (1653), ale przegrywa z nieograniczoną władzą gubernatora, osadników i poszukiwaczy złota, którzy łapią Indian w niewolę. W Chile ewangelizacja ożywa nieco po zawarciu pokoju między Hiszpanami a Arau-kanami (1641), ale ci ostatni nie ustępują i napadają na stacje, masakrując franciszkanów i jezuitów (1673) lub zmuszając ich do opuszczenia misji i wyjazdu na archipelag chilijski.

Republika Guarani

Nad Rio de La Pląta powstaje ciekawe zjawisko: konkwistadorzy hiszpańscy, od 1536 r., borykający się z jednej strony z nieposkromionymi Guarani, zaś z drugiej (choć z zupełnie innych powodów) z przedsiębiorczymi jezuitami, którzy w 1586 r. dotarli do szczepów Guarani w Salto i Asunción, zamykają Guarani w zgrupowaniach czy też rezerwatach, krótko mówiąc, umocnionych wsiach i oddają je w zarząd jezuitom. Pierwsza taka wieś powstaje na północ od Jguazu (1610) w Brazylii, a po niej przychodzą Guaira, Parana, Entre Rios i przedmieścia S. Paulo. Niestety, Portugalczycy z Sao Paulo, zwani Paulistami lub Mamelukami, traktują „zgrupowania" jako rezerwę niewolników, co zmusza jezuitów do przeniesienia się w kierunku Entre Rios (1639) i chwycenia za broń w obronie własnej. Wsie, których w 1750 r. jest 33, łączą się w demokratyczną Republikę Guarani, która rozpada się jednak w momencie wypędzenia z kraju jezuitów

Koptowie i muzułmanie idą ręka w rękę

W Afryce Ewangelia spotyka się z tolerancją, ale i odmową jakiegokolwiek dialogu ze strony islamu. W Tunezji i Algierii cierpliwi franciszkanie i dominikanie trwają kurczowo trzymając się dotychczasowych zdobyczy i niemal pozostają bezczynni w Bonie, Konstantynie (1637), Tabarce i Numidii (1638) aż do 1891 r. W Libii działalność duszpasterska jest ograniczona do środowiska kupców europejskich (1688).

Działający w Egipcie franciszkanie nakłaniają, co prawda, tamtejszych koprów do posłuszeństwa Kościołowi rzymskokatolickiemu (1593), ale trwa to krótko. Franciszkanin Pedro Paez, prawdziwy wędrowiec niosący wszędzie Ewangelię, mający już za sobą więzienie i opatrznościowe wręcz uwolnienie, ląduje w Massaua (1603) i wkracza na tereny Abisynii. W Gondarze wznosi nawet pałac królewski, w Gorgorze i innych miejscowościach zakłada stacje i tak posuwając się dociera do źródeł Nilu Błękitnego. Nawraca trzech królów abisyńskich, a z ostatnim z nich, Susmeosem, uzgadnia podporządkowanie Kościoła monofizytów Kościołowi rzymskokatolickiemu (1622). Następca Susmeosa, król Basilio (1638), wypędza jednak Paeza i prześladuje katolików. W 1697 r. przyczółkiem do dalszej batalii o Etiopię staje się Sennar (Sudan), ale kolejne, podjęte przez jezuitę Brevedenta (1698) i franciszkanów (1702—51) działania nie przynoszą większych efektów

Łódź Piotrowa u wybrzeży Afryki

Biskupstwo na Zielonym Przylądku nie prowadzi zbyt ożywionej działalności. Normandzcy kapucyni lądują w Rufisgue (1635) i skupiają się przede wszystkim w Yoal (Senegal), ale opuszczają misję w 1644 r.

Angielscy kapucyni próbują działać na wybrzeżu Gwinei, ale zostają stamtąd wypędzeni. Ten sam los spotyka w 1646 r. kastylijskich kapucynów przybyłych na Niewolnicze Wybrzeże. Biskupstwo pozostaje nie obsadzone od 1650 do 1680 r. i ostatecznie nawet franciszkanie i dominikanie rezygnują z dalszych wysiłków i opuszczają region w 1703 r.

Społecznością chrześcijańską w Kongo, opuszczoną przez Portugalczyków i osłabioną kompromisami z handlarzami niewolników, zajmują się kapucyni włoscy. Pierwsza ekspedycja do Konga, Angoli i Monomotapy (Rodezji).przybywa w 1645 r., po niej przypływają następne, ale w 1800 r. misja i tak ostatecznie upada z powodu klimatu, prześladowań i chwiejności nawróconych.

Na wybrzeżach Kenii augustianie roztaczają swą opiekę jedynie nad Europejczykami. W 1630 r. przyjmuje Ewangelię król, który jednak wkrótce potem ze zwolennika chrześcijaństwa przekształca się w jego prześladowcę. Dominikanie działający w Mozambiku i Monomotapie mogą pochwalić się przynajmniej pewnym sukcesem: jeden z tamtejszych młodych książąt uczy się w Goa, po czym zostaje kapłanem i wybitnym misjonarzem. Mozambik otrzymuje pierwsze biskupstwo w 1612 r., a w 1677 ma już 16 kaplic.

Na Madagaskar przybywają franciszkanie (1638), którzy zajmują wyspę w imieniu króla Francji (1642) i wybierają na stolicę Fort Dauphin. Kilku świeckich katechetów układa nawet modlitewnik w języku malgaskim. Do Fort Dauphin w 1643 r. przybywa ksiądz z kilkoma misjonarkami, którzy wznoszą co prawda kilka stacji, ale nic wytrzymują zabójczego klimatu (1650). Przybywają następni ojcowie misjonarze od św. Wincentego de Paulo (1656—66), ale wszyscy ulegają niebezpieczeństwom dżungli i klimatu. Już po opuszczeniu Madagaskaru (1674), trzech księży i jeden misjonarz zatrzymują się na Maskarenach, gdzie zakładają stacje i szkoły. Należy wspomnieć o jeszcze jednym dziwnym epizodzie. W drugiej połowie 1690 r. na zachodnim brzegu Madagaskaru lądują: kawaler Misson i dominikanin Caracciolo, którzy do spółki z Tomem Tew, zawodowym piratem, budują ufortyfikowane miasto (Libertalia), otwarte dla wszystkich Malgaszów i wszelkiego typu awanturników i mające statut podobny do jezuickich wsi wśród Indian. Wszystko układa się jak najlepiej do czasu, kiedy „wolnym mieszkańcom" dziwnego miasta przychodzi do głowy pomysł napadu na plemiona Antimorinów i porwanie ich kobiet. To „porwanie Antimorinek" doprowadza dzikich do szału; niszczą miasto i masakrują jego ludność.

Ożywienie misyjne na Wschodzie

Na całym Wschodzie oddzielonym od Kościoła rzymskokatolickiego jawi się chęć wypraw misyjnych mająca na celu reaktywowanie stacji i ewangelizację dysydentów. W Turcji jezuita Zgoda przeszkadza porzuceniu religii katolickiej na rzecz islamu oraz zakłada misję w Kaffie dla Tatarów i w Amidzie dla nestorian. Kapucyn Joseph de Tremblais osiąga sukces tam gdzie nie powiodło się jezuitom i wysyła misjonarzy (1627) na wyspy greckie, do Syrii i Persji.

Misja w Aleppo (Syria) otrzymuje dzięki pośrednictwu kapucyna Pacifico da Provins pisemne zezwolenie wielkiego wezyra na nauczanie w Syrii, ale dalsza działalność okaże się bezowocna, jeśli nie liczyć szkół i przytułków (1651).Armeńscy schizmatycy akceptują nawiązanie zerwanej łączności z Rzymem (1662— 1709) i dla nich właśnie zostaje wzniesiony patriarchat chaldejski w Amidzie (Diarbe-kir, 1681).Do Gruzji przybywają kolejno przedstawiciele różnych zakonów. Od 1661 r. kapucyni próbują nakłonić Gruzinów do powrotu na łono Kościoła rzymskokatolickiego, ale na próżno; w 1783 r. Gruzja przyłącza się do Rosji, a ta wypędza kapucynów w 1845 r.W Persji odnotowuje się pewne ożywienie: w 1619 r. karmelici zyskują poparcie szacha Abbasa Wielkiego: w 1628 r. kapucyn Pacifico da Provins dociera do Ispa-hanu i Bagdadu, gdzie w 1638 r. powstaje biskupstwo „babilońskie". Dwaj kapucyni, ze względu na swe wykształcenie dobrze przyjmowani na dworze, zakładają stacje w Tabrizie i Diulfie (1656, kilka tylko rodzin). Bardzo aktywnie działa w niektórych ośrodkach również jezuita Alessandro de Rhodes (1655). Spore zainteresowanie, a także kilka nawróceń ma miejsce wśród Greków zamieszkujących Słowenię, Rusirtów osiadłych na Węgrzech, protestantów z Transylwanii i Greków wołoskich (1697).

Kościół  w Chinach

W 1618 r. spora grupka jezuitów wyrusza, by wesprzeć działalność misyjną w Chinach. Lądują na Makao, i mimo pewnych przeciwności, wkraczają do Pekinu (1622). Najbardziej znanym wśród nich jest, bez wątpienia, Adam Schall, który wykorzystuje łaskę dworu i tytuł mandaryna dla krzewienia Ewangelii. W tym samym okresie do Nankinu i Pekinu (1656) przybywają, idąc za sugestią jezuity Martino Martiniego, Holendrzy Batavii. Po śmierci młodego cesarza Szuen-tse rozpętuje się fala prześladowań, z której nie wychodzi cało nawet misjonarz-mandaryn. Ale nowy cesarz Kang-Szi dostrzega popełniony błąd, wzywa jezuitów z powrotem do Kantonu (1671), przyznaje swobodę wyznania i dopuszcza na dwór innego słynnego jezuitę Ferdinanda Verbiesta. Kościół chiński rozwija się szybko i wkrótce ogarnia już wszystkie prowincje, za wyjątkiem Yunanu, Kwei-chow i wyspy Hainan. Kilku jezuitów, matematyków króla Ludwika XIV, uchodząc przed przemocą Portugalczyków ląduje w Ning-Po (Che Kiang) i, spotkawszy się z dobrym przyjęciem na dworze (1687), kontynują tam prace kartograficzne nad Chinami, Korsą i szlakami tybetańskimi. W okresach oddzielających kolejne krótkie fale prześladowań do Chin przybywają kolejni jezuici i kilku franciszkanów (1696). Następuje krótkie, ale nieprzyjemne i mające pewne następstwa starcie między Kościołem chińskim a Stolicą Apostolską dotyczące „Obrządku chińskiego" (będącego adaptacją do miejscowych zwyczajów). Chińscy jezuici docierają także do Mongolii, opuszczonej przez Francuzów w 1368 r., ale prawdziwe gminy udaje się tam stworzyć dopiero w XVIII w. dzięki współdziałaniu chińskich chrześcijan, jezuitów, misjonarzy św. Wincentego a Paulo i franciszkanów z Szensian. Dominikanie, franciszkanie i augustianie działający na Filipinach lądują na Formozie (1626) i pod kierownictwem Bartolomeo Martineza zakładają sporo stacji. Niektórzy udają się do Amoy (1631) na wybrzeżu chińskim, gdzie jest dość dużo nawróceń, ale stopniowo misja przestaje działać zwłaszcza że od 1683 r. nie można już liczyć na posiłki z zewnątrz.

Tybet

Pierwszym misjonarzem legendarnego Tybetu był ponoć jezuita Antonio Andrade, który dotarł do okolic Lhasy (1624). Inne próby podejmowane w królestwie Ladak (Francisco de Azevedo) i Tsang nie pozostawiły po sobie śladu. W 1661 r. w pośpiechu przemierzają Tybet jezuici Gruber i d'Orville, zmierzający z Pekinu do Rzymu

Ocean Indyjski

Na Cejlonie jezuici, franciszkanie i dominikanie, nieraz znaczą krwią swój szlak, prowadzą stacje od 1546 r. W 1658 r. kalwiniści holenderscy wypędzają ich i ledwie tolerują miejscowych księży. W 1684 r. otrzymują gościnę oratorianie z Goa, którzy przyczyniają się do odrodzenia Kościoła cejlońskiego.Także w Indonezji katolicyzm napotyka na przeszkody ze strony kalwinistów. Na Borneo, Sumatrze i Jawie lądują teatyni, ale ich sukcesy są sporadyczne i niezbytrwałe. Dwóch karmelitów ginie śmiercią męczeńską na Sumatrze w 1638 r. W 1646 r. kilku misjonarzy portugalskich na próżno próbuje dostać się do Madasar na Celebes, które jeszcze w 1650 r., gdy przejazdem znajdzie się tam Alessandro de Rhodes, stać będzie przed hamletowską alternatywą, czy przyjąć Ewangelię, czy islam.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: niewielkie gminy lub stacje katolickie istnieją w Maroku, Algierii, Libii, Egipcie, Sudanie, Etiopii, na zachodnich archipelagach i wybrzeżach, w Gwinei, Nigerii, Gabonie, Kongo, Angoli, Rodezji, na wybrzeżach Mozambiku i Kenii, Madagaskarze i Maskarenach. Etiopia i Egipt zachowują doktrynę monofizycką. AMERYKA: regiony już katolickie lub nawracane na katolicyzm: Kanada, rejon Wielkich Jezior, prerie Missisipi, Pensylwania, Maryland, Kalifornia, Nowy Meksyk, Teksas, Zatoka Meksykańska, Floryda, Meksyk, państwa Środkowej Ameryki, Antyle, Kolumbia, wybrzeża Wenezueli, Gujany i Brazylii, Ekwador, Peru, Paragwaj, Urugwaj, Chile i Argentyna.

AZJA: na Bliskim Wschodzie katolicy są niewielką cząstką społeczeństwa, ale misjonarze pracują: na Krymie, w Azji Mniejszej, Mezopotamii, Syrii, Gruzji, Armenii, Persji. W Azji południowo-wschodniej katolicyzm zyskał znaczne zdobycze w Tybecie, Nepalu, Indiach, na Cejlonie, w Syjamie, Malacce, na wybrzeżach Kambodży, Kochinchiny i Tonkinu, Filipinach, Formozie, w Mongolii i Chinach. Indonezja jest lennem holenderskich kalwinistów.

EUROPA: narody w większości katolickie: Portugalia, Hiszpania, Francja, Irlandia, Belgia, Włochy, Austria, Węgry i Polska; w większości protestanckie: Wielka Brytania, Islandia, Holandia, Szwajcaria, Niemcy, Norwegia, Szwecja, Finlandia, Dania, kraje nadbałtyckie i Słowacja; w większości prawosławne: Rosja, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, Grecja i wyspy greckie. Zdarzają się powroty do Kościoła rzymskokatolickiego w Jugosławii, na Węgrzech i w Rumunii. OCEANIA: 0.

WIEK OSIEMNASTY

Kiedy człowiek zadziera nosa

Krótki rzut oka na blaski i cienie tego, co dzieje się w kulturze europejskiej: w Wielkiej Brytanii pojawiają się Wolni Myśliciele, zwolennicy Oświecenia; we Francji zyskują olbrzymi poklask encyklopedyści Voltaere i Rousseau; w Niemczech kwitnie Wolnomulaistwo; wśród katolickich władców modny się staje cezaropapizm. We Francji, w wyniku niezliczonych błędów politycznych wybucha pożar rewolucji (1789), którego niszczące płomienie dosięgają także Kościół i jego organizację. Na szczęście wszystko się uspokaja po konkordacie zawartym między Napoleonem a Piusem VII (1802).

Czerwonoskórzy zapalają fajkę pokoju

Mnich rosyjski Iwasow, prawosławny, osiada wraz z kilkoma księżmi na wyspie Kodiak (1764) i stąd rozszerza swoją działalność na wybrzeże Alaski i Aleuty. Kanadyjscy jezuici, mający bazę w Mackinac nad Wielkimi Jeziorami nie mogą się poszczycić dużymi osiągnięciami wśród Abenaków i północnych plemion, nader nieufnych i często zmieniających miejsce pobytu. W 1720 r. docierają za to ponownie, choć nie bez strat własnych, do Siuksów z wielkiej prerii.

Z Pimerii jezuita Kino rozszerza swą działalność na Kolorado i Kalifornię (1701). W 1767 r., po oszczerczej kampanii, jezuici opuszczają Kalifornię i Pimerię, a na ich miejsce przychodzą franciszkanie i księża diecezjalni. Franciszkanie, wylądowawszy w 1768 r. w Loreto, zakładają stacje wzdłuż wybrzeży górnej Kalifornii od Los Angeles po San Francisco (1776), zaś dominikanie odbudowują słynne „wsie" w dolnej Kalifornii, od San Diego do krańca półwyspu (1786). Od 1777 r. franciszkanie Valez i Escolante posuwają się ku Sierra Madre, rzeki Kolorado i Rio Gila. Inni nawracają Apaczów (1750), którzy w 1775 r. dysponują już 15 punktami nauczania.

Na Florydzie, która w międzyczasie wraca do korony hiszpańskiej (1783) duszpasterstwo cały czas prowadzą franciszkanie z Kuby.

W dorzeczu Missisipi w 1725 r. wszyscy Indianie Illinois są już schrystianizowani. Księża z paryskich Misji Zagranicznych docierają do Luizjany (1698) i z tamtejszej stacji w Tamarois wyruszają, by ewangelizować Toników. W Tamarois zakładają później modelową wioskę dla szczepów indiańskich, podczas gdy jezuici, będący już wcześniej na tych terenach i zirytowani wtargnięciem, opuszczają Tamarois i zakładają niedaleko inną wioskę wśród Kaskakiasów. Na wybrzeżu Luizjany pozostaje tylko misja Mobile.

Wędrowcy w służbie Boga poszukują Indian

Od 1709 r. franciszkanie odbudowują misje w południowym Peru. Cóż, gdy na 85 niewielkich, ale kwitnących misji (1735) napada Indianin Jean Santos, podający się za prawnego potomka Inków, i równa wszystko z ziemią.  W pierwszych miesiącach stulecia jezuici otwierają misję wśród Indian w górnym biegu Orinoko, którą przekazują później franciszkanom.

Po niepowodzeniu, jakim się kańczą w Gujanie nieporadne próby „świeckiej" kolonizacji (1762), dwóch jezuitów brazylijskich osiada w Cayenne (1767) i zakłada stacje w Oyapoc, Kuru i Sinnamary.

W Boliwii franciszkanie działają wśród Indian Chiquitów, Chiriguanów i Moiów, ksiądz Gregorio Salvatierra wśród Guarayos, zaś augustianie i franciszkanie kierują ośrodkiem w Reyes. Od 1808 r. stacje będą przekształcane w parafie, które jednak pozostaną bezczynne aż do 1832 r.

Z chwilą wyjazdu jezuitów misje brazylijskie niemalże obracają się w ruinę. W Rio Grandę de Norte kapucyni ewangelizują (1720) Indian Minuanów i Guappów, ale bez większego skutku; w prefekturach Pernambuco i Rio S. Francisco (Macejó) niewielu jest nawróconych Indian, a siedem „wiosek indiańskich" tworzących kiedyś Republikę Guarani przechodzi w ręce niezbyt zainteresowanych nimi księży. W .Chile franciszkanie stawiają opór atakom Araukanów (1766) i tworzą kolegia w Chillan i Tariya. Pod koniec wieku misje ożywiają się, głównie za sprawą Angela d'Espineira. W 1794 r. zostaje wyświęconych pierwszych trzech księży chilijskich.

Ziemia afrykańska

Kościół afrykański też ponosi straty z powodu zbyt częstych zmian warty wśród mocarstw kolonialnych. Franciszkanin Damiano da Tivoli podejmuje w 1701 r. misję w Nubii, która pozostaje bez echa. Od 1732 r. franciszkanie mogą swobodnie poruszać się w Libii, ale marokańscy muzułmanie ponownie wypędzają w 1790 r. niewielu działających tam jeszcze misjonarzy.

W Senegalu na przemian pojawiają się to katolicy, to holenderscy protestanci. W Gorea jest tylko jeden ksiądz, opat Dumanet (1763). W 1776 r. do S. Louis przybywają zakonnicy z Glicourt i Bertout. Opat Costes odwiedza chrześcijan na Małym Wybrzeżu i niesie Ewangelię Sererom (1784).

Tymczasem do Cabindy dociera, choć na krótko, dwóch księży, inni zaś razem z osadnikami, wysłanymi przez nowego prefekta Konga, Bellegarda, wyruszają do Maiumby, Loango i Kakongo, gdzie pozostają do 1776 r., ale nic prawie nie zdziaławszy wracają do ojczyzny lub na Haiti.

W Mozambiku, po wygnaniu jezuitów, pozostają tylko dominikanie, ale i oni nie mają wielkich perspektyw (1759).

Misjonarze św. Wincentego a Paulo, żywiąc jeszcze jakieś nadzieje, pozostają na Madagaskarze do 1788 r., ale Rewolucja francuska burzy wszystkie ich plany.

Od Himalajów do Indii bez zmian

Indyjscy kapucyni tworzą stacje w Katmandu, Patan i Bhadgaon (Nepal) jako przyczółki na drodze do Tybetu. Jako pierwsi docierają do Lhasa Giuseppe da Ascoli i Francois de Tours (1707). Idący w ślad za nimi w 1716 r. bracia ze zdziwieniem zastają w Tybecie jezuitę Ippolita Desideri z Goa. Kapucyn Orazio delia Penna spędza w Tybecie 25 lat, ale i jego, prześladowania podsycane przez Chińczyków zmuszają do wycofania się do Nepalu (1745).

Trzy istniejące w Nepalu stacje też zresztą nie mają lekkiego życia ze względu na częste zatargi między miejscowymi książętami. Ostatni zwycięzca, król Gurków, wypędza kapucynów (1769), którzy przenoszą się do Bettiah, centrum kwitnących gmin chrześcijańskich.

Arcybiskup Goa wciąż boryka się z nadużyciami władzy kolonialnej i z trudnym zadaniem zabezpieczenia dalszych losów stacji, które jezuici byli zmuszeni opuścić. W Kranganore pojawiają się różni zakonnicy (1759), ale tylko franciszkanie zatrzymują się w królestwach Quilon, Callicoilon i sąsiednich. Biskupstwo w Cochin niszczą holenderscy kalwiniści.

Kościół w Malabarze zostaje powierzony karmelitom (1764), którzy opiekują się „chrześcijanami św. Tomasza" i zarządzają Kościołami w Madure, Carnate, Travancore, Coimbatore i Mysore, wspomagani w tym przez księży z paryskich Misji Zagranicznych. Na wybrzeżu Pescherii, Coromandel i Bengalu pracują z zapałem misjonarze z różnych zakonów (1760).

W królestwie Wielkiego Mogoła, podzielonym na 6 rozległych parafii, nadal działają karmelici

Kościół indochiński schodzi do katakumb

W Kochinchinie, przeżywającej często prześladowania, dorywczo działają dominikanie, jezuici i świeccy księża. W 1725 r. jest tam 10 jezuitów, a wśród nich ojciec Borri, ale ich liczba dalej się zmniejsza po kolejnej fali prześladowań w 1750 r. W Kambodży istnieją stacje w Prambey-Cham, Hatien i Hondat (1765) prowadzone z powodzeniem przez franciszkanów.

W królestwie Champa chrześcijanie (2000) tvlko dorywczo są odwiedzani przez misjonarzy z Paryża.

Misja syjamska kilkakrotnie dotknięta jest napaściami Birmanów (1760—66), w wyniku których giną trzy Kościoły w Ayuthii oraz stacje w Mergui i Chantabun, prowadzone przez dominikanów i jezuitów. Trochę optymizmu wstępuje w nich, gdy w 1775 r. przybywają posiłki z biskupem Pigneau de Behane na czele.

Tonkin drogo płaci za swe podboje: w latach 1717—73 wielu chrześcijan i misjonarzy zagranicznych ponosi męczeńską śmierć, ale za każdym razem Kościół tonkiński na nowo podejmuje śmiało swą działalność, dzięki czemu w 1765 r. zajmuje jedno z pierwszych miejsc wśród misji zagranicznych, chlubiąc się 200 000 ochrzczonych, 47 miejscowymi księżmi, 100 katechetami. „Traktat wersalski" (1787) i obecność Francji w Sajgonie pozwalają zaczerpnąć tchu Kościołowi indochińskiemu.

Chiny zamykają drzwi przed Chrystusem

Kościół chiński (1701), dysponujący 117 misjonarzami, mocno odczuwa skutki zmiennych nastrojów cesarza Kang-Hi i jego następców aż do 1839 r. Cesarz, zaniepokojony rozkwitem katolicyzmu, zaczyna ograniczać swą tolerancję i narzuca misjonarzom konieczność uzyskiwania cesarskiego zezwolenia na działalność (1707). Cała misja chińska uzależniona jest od biskupstw w Makao, Nankinie i Pekinie oraz od trzech wikariatów apostolskich, które rozdzielają zadania ewangelizacyjne. Franciszkanie z Hsian kierują Kościołami w Szensien, Szansi i Kansu (1761); jezuici i księża chińscy z Wuchangu widzą co się dzieje z chrześcijanami w Honan; dominikanie z Fu Chou docierają do Fuchien, Che Kiang i Kianghsi; paryscy misjonarze z Chenyuan, choć z trudem, ale prowadzą Kościoły w Szechwan, Yunan i Kwaichou.

Koreańczyków przyciąga sława jezuickich naukowców przebywających na dworze pekińskim. Syn ambasadora koreańskiego spotyka w Pekinie (1783) Alessandro di Govea, biskupa miasta, który naucza go, a potem chrzci nadając imię Piotr. Po powrocie do swego kraju (1784) tenże Piotr zakłada miejscowy Kościół, który jeszcze w 10 lat później jest pozbawiony księży. Niepowodzeniem kończy się działalność w Korei Jeana dos Remedios (1791). W 1795 r. przybywa do Seulu chiński ksiądz Jakub Tiyou, który pada ofiarą rozpętanych tam wówczas prześladowań.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: katolicyzm występuje jedynie na kilku obszarach wybrzeża: w Libii, na Maderze, w Senegalu, na Zielonym Przylądku, w S. Tome, Kongu, Mozambiku, na Madagaskarze i Maskarenach. Kościół etiopski jest wciąż żywy, w przeciwieństwie do koptyjskiego Kościoła w Egipcie, który wyraźnie podupada.

 AMERYKA: kraje katolickie: Nowa Ziemia, Kanada, Pensylwania, Maryland, Kalifornia, Meksyk, Nowy Meksyk, Teksas, preria Missisipi, Floryda, Antyle, państwa środkowoamerykańskie, Ameryka Południowa za wyjątkiem interioru. Anglosaskie stany powstałe na wybrzeżu od Charleston do Bostonu są protestanckie. Południowe wybrzeże Alaski pozostają pod wpływem prawosławnych Rosjan.

 AZJA: częściowo katolickie kraje: Gruzja, Armenia, Syria, Palestyna, królestwo Wielkiego Mogoła, Nepal, Tybet, centralne i południowe Indie, Półwysep Indo-chiński, Filipiny, Chiny i Korea. Indonezja jest częściowo .w rękach kalwinistów, częściowo zaś pogańska.

EUROPA: państwa katolickie: Portugalia, Hiszpania, Francja, Włochy, Węgry, Austria, Słowacja, Polska, Belgia i Irlandia; protestanckie: Islandia, Wielka Brytania, Norwegia, Szwecja, Finlandia, kraje nadbałtyckie, Prusy, Dania, Niemcy, Holandia i Szwajcaria; prawosławne: Rosja, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia i Grecja. OCEANIA: trwają pierwsze wyprawy do Australii i ku centralnym archipelagom, organizowanym zwłaszcza przez protestantów.

WIEK DZIEWIĘTNASTY

Sytuacja ogólna

Najważniejsze wypadki rozgrywające się na scenie europejskiej: na wyspie Świętej Heleny gaśnie gwiazda Napoleona (1815); z Hiszpanii nadciąga liberalizm (1812), a z Niemiec materializm i komunizm (1850); we Włoszech do głosu dochodzą masoni, karabonariusze i organizacja Młode Włochy; Republika Rzymska przeżywa moment chwały; powstaje Królestwo Włoskie (1861); w Niemczech pojawiają się pierwsze zwiastuny kulturkampfu, walki o cywilizację protestancką (1871); Kościół katolicki i Kościoły protestanckie zachowują prawie wszędzie ten sam stan, co po Reformacji.

Australia: kontynent deportowanych

W Australii Ewangelia pojawia się nieśmiało w 1778 r., niesiona przez około tysiąca więźniów, przeważnie katolików irlandzkich. Ich kapelan dopiero w 1803 r. dostaje pozwolenie na odprawienie pierwszej Mszy na ziemi australijskiej. Wkrótce jednak Anglicy odbierają wszelkie swobody religijne i kapelani Dixon, Harold i O'Neil wracają do ojczyzny (1810), pozostawiając na pastwę losu ok. 6000 katolików, którzy ponownie zobaczą księdza dopiero w roku 1817. W 1820 r. przybywają kapelani Connolly do Hobart i Therry do Sydney, a później dołącza do nich jeden dominikanin. Ponieważ katolicyzm osiąga wciąż nowe sukcesy, z Nowej Zelandii i wyspy Norfolk nadchodzi pomoc. W 1833 r. Australia ma swego pierwszego wikariusza apostolskiego, benedyktyna Ullathorme.

Jego następcą jest rzutki Beda Polding, również benedyktyn, (1834) późniejszy arcybiskup Sydney, który wzywa innych misjonarzy angielskich, irlandzkich i austriackich i organizuje hierarchię katolicką na wyspie, której punktem wyjścia stają się Kościoły pomocnicze w Adelajdzie i Hobart. W 1866 r. misjonarze rozpraszają się po całym kontynencie: na północ idą włoscy pasjoniści, na południe maryści, a na zachód benedyktyni.

Na wyspy Pacyfiku

Pójdźmy teraz za śmiałymi misjonarzami katolickimi, którzy jako ostatni, ale dobrze przyjmowani, ruszają do szturmu na wyspy na Pacyfiku. Na Hawajach, katolickim przyczółku w Oceanii, tubylcy z własnej woli porzucają bałwochwalstwo i w 1819 r. przyjmują opata Quellena, który chrzci dwóch wodzów plemiennych. W 1820 r. do Honolulu przybijają metodyści, którzy za wszelką cenę próbują wyprzeć stamtąd misjonarzy z Picpus przybyłych w 1827 r. W latach następnych panuje rozejm religijny. Katolików jest już 23 000 a wśród nich autentyczny prorok: Damian de Veuster, żyjący w kolonii trędowatych na Molokai (1869). Na wyspach Gambier, po nawróceniu tubylców odprawia się pierwszą Mszę w 1834 r., a już rok później ludność znacznej części wysp uczy się katolickiego katechizmu. W 1864 r. zostają wzniesione kościół i seminarium a także odnotowuje się pierwsze powołania religijne. Na Wyspach Towarzystwa katolicyzm rozkwita mimo wrogości anglikanów, którzy po przybyciu misjonarzy z Picpus rozpętują prawdziwą wojnę religijną (1842—49). Z siedziby na Tahiti ojcowie z Picpus docierają na wyspy Tuamotu (1847), Tubuai i Rapa (1914).

Na Markizach zarówno katolicy jak i protestanci ponoszą fiasko z powodu wrogości tubylców i dopiero w 1853 r. ojcom z Picpus udaje się ochrzcić króla i królowa. Za ich przykładem idą poddani i teraz nawet bojkot protestantów nie może już zaszkodzić. W 1855 r. napływają nowi pomocnicy, tym bardziej potrzebni, że coraz więcej dorosłych krajowców przyjmuje chrzest. W 1900 r. trzy czwarte wyspiarzy jest katolikami. Na Wyspy Kooka docierają Costanter i Eich, ojcowie z Picpus (1894). I oni muszą pokonać najpierw przeszkody ze strony protestantów zanim w 1896 r. otworzą pierwszy kościół. Później dalszy rozwój katolicyzmu powstrzymują docierające i tu echa I wojny światowej. Ale w 1948 r. na wyspach jest już pierwszy Wikariusz apostolski.

Z wizytą u Maorysów pośrodku Oceanu

Zamieszkujących Nową Zelandię Maorysów ewangelizują kaznodzieja . Pierwszym katolikiem, który przybywa na Hokianga w 1828 r. jest Irlandczyk Thomao Poynton. W 10 lat później na Totara dociera marysta Pompallier, nowy wikariusz Oceanii zachodniej, który wraz ze swymi współbraćmi ewangelizuje Aukland, Wallis, Futuna i Fidżi. Nieoczekiwane wręcz rezultaty ich działalności pozwalają utworzyć biskupstwa w Aukland i Wellington, które stają się bazą do ewangelizacji Maorysów. Powstanie, które wybucha wśród krajowców, na szczęście omija katolików, którzy po uspokojeniu się sytuacji (1871) natychmiast rozszerzają nauczanie na okolice Wellington, Christchurch i Aukland, gdzie protestanci są jeszcze silni. Od 1887 r Nowa Zelandia ma już własną hierarchię, a od 1944 r. pierwszego maoryskiego kapłana. Na Wyspach Fidżi maryści Bataillon i Chanel ewangelizują całą ludność Wallis i Futuna (1840), oraz zakładają tam stacje, z których wyruszać będą misjonarze zmierzający na Tonga, Samoa i Fidżi. Trzech marystów, pod kierunkiem ojca Brehereta, próbuje od 1814 r. ewangelizować mniejsze wysepki Fidżi. Zabiera im to 15 lat, ale efekty są niewielkie. Dopiero w 1860 r. zaczynają się pierwsze nawrócenia i pierwsze prześladowania, a w 1863 r. Fidżi stają się prefekturą apostolską, zaś w 1888 r. wraz z Rotuną wchodzą w skład wikariatu apostolskiego.

Kanakowie zmieniają jadłospis

Na Nowej Kaledonii lądują maryści (1843), którzy przez ładnych parę lat muszą się strzec okrutnych Kanaków, korsarzy i europejskich kupców. W 1844 r. chronią się w Sydney, potem na Nowych Hybrydach, aż wreszcie osiedlają się na wyspie Pini (1848), a od 1851 r. także na północy Nowej Kaledonii. Na wyspie Pini są już 4 wsie chrześcijańskie, kiedy w 1855 r. marysta Rougeron zakłada dwa „zgrupowania" na wyspach Pini i Wyspie Lojalności. Z Kościoła Nowej Kaledonii pierwsi rodzimi kapłani wychodzą w 1946 r.

Wyspy Tonga, zewangelizowane już przez metodystów, odwiedzają maryści Cherron i Breton (1881), którzy z niewyczerpaną wręcz cierpliwością nawracają kilka plemion, zwłaszcza na Wawau. Wyspy Samoa, na których w 1830 r. pojawili się protestanci, stopniowo przechodzą na katolicyzm dzięki pracy marystów wysłanych tam w 1842 r. przez prałata Bataillon. W 1900 r. katolicy stanowią jeszcze co prawda mniejszość, ale stale rosnącą i rozwijającą się. Do Nowych Hybryd, które gościły już w 1606 r. franciszkanów przybyłych w ślad za wyprawą Quiros, przybija kilku marystów uchodzących z Nowej Kaledonii. Ale dopiero w 1887 r. 5 marystów prowadzi stalą działalność w Port Sandwich, Baie-Bananune, Port Obry i Małe. Do kłopotów związanych z obecnością patrzących im na ręce protestantów dołączają się jeszcze inne, wywołane zabójczym klimatem, alkoholizmem i działaniem tajnych stowarzyszeń. Nowe Hybrydy, które stały się wikariatem apostolskim w 1904 r., mają pierwszego rodzimego księdza dopiero w 1955 r. Wyspy Salomona, królestwo malarii, nieufnie przyjmują pierwszych marystów, którzy przybywają na nie w 1845 r. W latach następnych muszą uciekać przed dzikimi wyspiarzami z Isabelli i S. Cristobal, zostawiając groby tych, którzy umarli na malarię. Dopiero w 1895 r. maryści wracają na Wyspy Salomona, gdzie kierują dwoma wikariatami apostolskimi i udzielają święceń dwóm kapłanom-tubylcom (1953).

Nowa Gwinea

Na Nowej Gwinei, pokrytej rozległymi równinami i lasami, będącymi siedliskiem malarii, pierwsi katolicy pojawiają się ok. 1848 r. Od tej pory co jakiś czas muszą przybywać nowe siły, by zastąpić tych, którzy padli podcza"s pracy na tym wysuniętym posterunku. Maryści lądują na Voodlark, ale zostają zastąpieni przez mediolański PIME (1852), który wytrzymuje tylko 3 lata. Misjonarze z Issoudun przybijają do brzegów Nowej Brytanii (1883), otwierają stację na wyspach Thursday i docierają do Yule i Mekeo (1865). W 1895 r. na wysepce Tumlco osiedlają się werbiści. Dwóch z nich, Julien i Chabot zapuszczają się w głąb gór, gdzie zakładają szkoły dla katechetów i rzemieślników. Po I wojnie światowej nawracanie Papuasów przybiera ogromne tempo. Holenderską Nową Gwineę ewangelizują ojcowie z Issoudun już od 1915 r., ale dopiero w 1922 r. mogą pochwalić się pierwszymi nawróceniami. Ojcowie z Issoudun docierają też w 1882 r. na Archipelag Bismarcka, gdzie napotykają na te same, co wszędzie trudności: klimat, nieufność i niski poziom tubylców.

Mikronezja

W Mikronezji pobieżną nieco ewangelizację Karolin prowadzą już w XVIII w. przybyli z Filipin kapucyni i jezuici. W 1886 r. przypływają z Nowej Gwinei ojcowie z Issoudun, którzy otwierają dwie stacje i kilkakrotnie przemierzają cale wyspy (1898) wspomagani niekiedy przez augustianów i franciszkanów. Wyspy Marshalla poznają Ewangelię w 1898 r. Na Wyspy Gilberta Słowo dociera za pośrednictwem tubylców pracujących na plantacjach na Hawajach i Tahiti. W 1888 r., kiedy przybywają tu misjonarze z Issoudun, zastają już ok. 600 katolików.

Trwanie islamu

Na śródziemnomorskich wybrzeżach Afryki niepodzielnie włada islam. Franciszkanie w Maroku, będący cały czas obiektem ataków muzułmańskich fanatyków, w 1802 r. mają w Tangerze tylko jednego kapłana. Dopiero od 1862 r. misja marokańska odetchnie swobodniej. Od 1907 r. misjonarze interesują się szczególnie plemionami Kabilli.

Obejmując swoje stanowisko w 1838 r. pierwszy biskup Algieru, Antoine Dupuch, zastaje tam tylko 3 kapelanów, mających się zajmować osadnikami w Algierze, Oranie i Konstantynie. Zastępują ich później misjonarze, którzy oddają się pracy wśród małych społeczności imigranckich.

W Tunezji dopiero w 1877 r. ojcowie biali zakładają szkoły, szpitale i sierocińce w okolicach Tunisu, zaś nowy prymas Afryki, kardynał Lavigerie, wybiera Kartaginę na centrum swej działalności. W Libii franciszkanie ograniczają duszpasterstwo do imigrantów mieszkających w Benghazi, Dernie, Mergu, Misuracie i Homs. Mimo przybycia posiłków ze zgromadzenia marystów, niezmiernie rzadkie są nawrócenia wśród wyznawców islamu. Po okupacji włoskiej (1911) następuje co prawda pewne ożywienie, przeważa jednak opozycja, zwłaszcza wśród Senussytów. Od 1837 r. wikariusz apostolski z siedzibą w Aleksandrii koordynuje ewangelizację w Egipcie i Arabii, gdzie franciszkanie i misjonarze św. Wincentego a Paulo często pozostają bezczynni. Do gminy katolickiej powracają niektórzy koptowie. Na Saharze jezuici działają od 1868 r. wśród osadników i Tuaregów. W 1872 r. zastępują ich ojcowie biali, którzy podczas próby dotarcia do Timbuktu zostają zdradzeni przez przewodników ze szczepów Tuaregów. Po tym wypadku wybierają na teren pracy Trypolis i Gadames. Po ponownej porażce na pustyni w 1881 r. misjonarze poprzestają na działalności w oazach na granicy Sahary (Colom-Bechar). W 1901 r. powstaje biskupstwo w Ghardaia dla imigrantów biało- i czarnoskórych. Idąc za przykładem pustelnika de Foucauld żyjącego na Saharze, ojcowie biali i Mali Bracia w milczeniu i ubóstwie prowadzą wspaniałą działalność apostolską w szkołach i warsztatach rzemieślniczych.

Włoscy prekursorzy na ziemiach władcy Teodora

Misjonarz św. Wincentego a Paulo, Giustino de Jacobis, przydzielony do Abisynii, wysiada na brzeg w Massaua w 1839 r. i bardzo prędko ściąga na siebie gniew koptyj-skiego biskupa Gondaru i króla Teodora, który w latach 1853 i 1855 zapoczątkuje fale prześladowań katolików. W 1860 r., podczas nie kończących się wojen wewnętrznych do Abisynii przybywa Lorenzo Biancheri. Guglielmo Massaia, kapucyn wybrany w 1846 r. na wikariusza apostolskiego Gallów zasiada wreszcie na stolicy po 5 latach nieudanych prób, jako że dociera do plemion Galla dopiero w 1852 r., drogą

przez Egipt i Sudan. Założywszy kilka stacji wyrusza do Kaffy (1867), Danakili i Szoa, ale w 1879 r. zostaje wypędzony przez króla Jana IV. Misjonarz św. Wincen tego a Paulo, Luigi Montuofi, uszedłszy przed gniewem abu Salama, chroni się do Chartumu, gdzie rozwija wspaniałą działalność duszpasterską (1842), by powrócić po dwóch latach do Abisynii.

Jezuita Maksymilian Ryllo, nowy wikariusz apostolski Afryki Środkowej udaje się z kilkoma towarzyszami do Aleksandrii (1847), po czym posuwając się w górę Nili dociera do Chartumu. Po wielu mniej lub bardziej udanych wyprawach zwiadowczych, Angelo Vinco z Werony dociera do plemion Baria (1851), Libo i Bellenia oraz próbuje odkryć źródła Nilu Białego. Po jego śmierci założone wśród Baria i Denka stacje (1854) dalej prowadzą owocną działalność.

W tym czasie ośrodek misji zostaje przesunięty do Asuanu. Po krótkiej bytności franciszkanów (1861) misję przejmuje Włoch Daniel Comboni, który już w 1857 r. dotarł do Nilu Białego. Wybrany w 1877 r. na wikariusza apostolskiego urządza długie podróże z Chartumu do Nubii i Kordofanu, wznosząc po drodze stacje i zwalczając niewolnictwo. Wybuch powstania Mahdiego w Sudanie w 1881 r. niszczy jednak wszystkie efekty dotychczasowej pracy.

Zachód Afryki opowiada się za Chrystusem

Kilka kolejnych ekspedycji ojców białych do francuskiego Sudanu kończy się niepowodzeniem, lub ich członkowie zostają wymordowani (1875—81). Przybyli z Senegalu misjonarze Ducha Świętego zakładają stacje w Kita, Bangassi i Kayes (1893), które przekazują później ojcom białym. Ci ostatni osiedlają się na granicy Górnej Wolty, wśród plemion Bambara, Mossi, Guransi i Bobo (1895). Po edykcie znoszącym niewolnictwo, wiele tysięcy byłych czarnych niewolników amerykańskich przypływa na zachodnie wybrzeże Afryki i zakłada państwo Liberię. Nieliczni, którzy są katolikami, otrzymują pomoc z Filadelfii (1842) i Paryża oraz wikariusza apostolskiego obu Gwinei z siedzibą w Libreville (1849). Pierwszym misjonarzem w Sierra Leone jest Marion Bresillac (1850) po którym pojawiają się misjonarze Ducha Świętego w Freetown (1864). Wobec ewidentnych osiągnięć katolików prędko słabną przeszkody stawiane przez protestantów. Misjonarze z Lyonu przypływają do Nigerii (Lagos, 1862), gdzie spotykają się z gościnnym przyjęciem. W 1864 r. przenoszą się do Dahomeju, gdzie od 1892 r. ich działalność znajduje dodatkowe oparcie w postaci obecności francuskiej w tym rejonie Afryki. Ci sami misjonarze docierają następnie do Ghany i, na Wybrzeże Kości Słoniowej (1881) i do Nigerii (Lakoya, Kaduma, 1884). Także misjonarze Ducha Świętego, przybyli z Gabonu, mimo licznych niebezpieczeństw osiedlają się na wschód od rzeki Niger, wśród plemion Ibo (1885).

Ojcowie biali z Senegalu zatrzymują się w Bamako, Segu, Timbuktu, a w 1879 r. w Bobo-Dioulasso, Ouagadougou i górnym Dahomeju. Od 1901 r. to olbrzymie terytorium, podzielone na obwody, staje się miejscem antyklerykalnych wystąpień i przedmiotem pretensji ze strony muzułmanów.

Z Libreville misjonarze Zakonu Ducha Świętego docierają do centrum Gabonu (1844), mimo kłopotów związanych z klimatem i czyhających w dżungli zasadzek. Następnie podejmują próbę ewangelizacji Kamerunu, ale dopiero w 1890 r., gdy otrzymują pomoc innych misjonarzy, odnoszą pierwsze sukcesy. W 1865 r. ci sami  misjonarze przybywają do Lindana (Kongo) i wędrując w górę rzeki zakładają stacje S. Antonio, Sonho, Banana i Borna (1874—1881), po czym posuwają się dalej do królestwa Loango i Kongo, by otworzyć stacje w Kwanmouth, Lisala i Mfoa (1887). Wielkim badaczem tych terenów i apostołem Ubangów jest ojciec Augouard (1890). W 1960 r. papież Jan XXIII powierza Kościół w Kongu-Ruandzie-Urundi miejscowej hierarchii.

Dotarcie do Przylądka Dobrej Nadziei

Napotykający na opór ze strony kalwinistów katolicyzm niełatwo przyjmuje się w południowej Afryce. Po kilku nieudanych próbach w 1820 r. paru misjonarzy irlandzkich zatrzymuje się w Capetown. Od 1850 r. sprowadzeni przez wikariusza apostolskiego Griffithsa oblaci pracują wśród Zulusów i w Basuto, skąd rozszerzają stopniowo swą misję na Transwal i Orange. W początkach XX w. w Południowej Afryce jest około 10 kongregacji misjonarskich.

Na wybrzeżu Afryki od Mozambiku do Zatoki Adeńskiej, znajdującym się pod panowaniem sułtana Zanzibaru do 1850 r. jest tylko kilka niewielkich grupek chrześcijan, które są jedynym świadectwem pozostałym po pierwszej, prowadzonej w 1577 r. przez jezuitów, dominikanów i augustianów ewangelizacji. W 1860 r. na wybrzeże Zanzibaru dociera 3 księży, którzy odprawiają tam pierwszą od 150 lat Mszę. Jezuici z Transwalu, gdzie otworzyli „wioskę" (1879), mimo bardzo trudnych warunków pracy nawiązują kontakt z plemionami Rodezji i wojowniczymi Matabeles. W ostatnich miesiącach 1881 r. jezuici i franciszkanie reaktywują dawne stacje na wybrzeżu. Dopiero w 1940 r. nieprzejednana postawa islamu wobec katolicyzmu trochę mięknie. Na Maskarenach katolicy muszą konkurować z protestantami, ale pracujący tam od 1819 r. misjonarze św. Wincentego a Paulo, benedyktyni i inni spotykają się z przychylnym przyjęciem.

Stamtąd Ewangelia zostaje przeniesiona na Madagaskar, gdzie katolików wyprzedzili już jednak protestanci. Na małych wyspach malgaskich misjonarze św. Wincentego a Paulo zwracają się przede wszystkim ku niewolnikom. Pierwszy tamtejszy wikariusz apostolski, biskup Solanges, umiera w Anderovanto (1832) nie objąwszy swej siedziby w Tananariwie. Od 1837 r. nowy prefekt apostolski, biskup Delmond zakłada stacje na mniejszych wyspach. W 1845 r. na wyspę przybywają jezuici, przeciw czemu protestują metodyści. Po śmierci protestanckiej królowej Ranavalony (1861) jezuici ujawniają się: osiedlają się w Tananariwie i Fianarantsoa. Dużym ciosem jest uznanie protestantyzmu za oficjalną religię Madagaskaru (1869). Dekret ten i wojny malgaskie hamują rozwój katolicyzmu.

Łódką po jeziorach afrykańskich

Ojcowie biali ewangelizują region wielkich jezior afrykańskich od 1878 r. Lądują w Bagamoyo, docierają do Tabory i nad Jezioro Wiktorii oraz do stacji w Uyiyi, choć przyjdzie im za to zapłacić wysoką cenę w ludziach i napotkają na wrogość protestantów. Po osiedleniu się nad Jeziorem Wiktorii i Tanganika ojcowie biali otrzymują pomoc od benedyktynów (1887) i innych kongregacji. Choć zdziesiątkowani p drodze przez tubylców docierają do Entebbe (królestwo Ugandy), gdzie zakładają dobrze zapowiadającą się stację, ale zostają ponownie wyparci na południe. Po powrocie do Ugandy w 1885 r. ojcowie biali mogą stwierdzić, że pozostawieni tam świeccy katecheci dobrze wypełniali swe obowiązki, tak że nawet straszne prześladowania rozpętane nagle na dworze królewskim nie mogą zahamować nawróceń. Od 1953 r. Uganda, „perła afrykańskich misji", ma własną hierarchię kościelną. W 1889 r. ojcowie biali zakładają stację Mponda nad Jeziorem Niasa, która jednak nie zyskuje sobie popularności. W Kenii misjonarze z Zakonu Świętego Ducha otwierają stacje w Mombasie (1891) i Nairobi. W początkach XX w. zakonnicy spotykają się też z dobrym przyjęciem wśród Kikujów i Amerów oraz Cavirondo. W Somalii pojawia się kolejno wielu misjonarzy, ale ich działalność przynosi niewielkie efekty. W 1890 r. dwaj kapucyni z Adenu docierają do Berberów, ale prawie natychmiast zostają przez nich wypędzeni. Później, w 1951 r. jeden z misjonarzy osiedla się w Hargeisa, wśród niewielkiej grupy katolików.

Tybet nie otwiera drzwi

Tybet pozostaje nie do zdobycia dla wielu badaczy i misjonarzy. W 1884 r. misjonarze św. Wincentego a Paulo docierają do kraju Tatarów i Kansu, Kumbum i Czogortan, a w 1846 r. do Lhasa. Misjonarze z Paryża przybywają do Tybetu w 1861 r., ale są zmuszeni poprzestać na działalności w Bathangu i Jerkalo (1865), by i stąd wycofać się w 1873 r.

Nepal, w którym sprawy toczą się podobnie jak w Tybecie, w 1893 r. zostaje powierzony indyjskiej diecezji w Patnie.

Indie i Cejlon patrzą w górę

Misje indyjskie nabierają wigoru w 1816 r. dzięki pracy Francuzów Dubois i Bonnarda. W 1832 r. karmelitanie, kapucyni, jezuici i inni postanawiają współdziałać i prowadzić wspólną ewangelizację Indii. Jednak spór o kompetencje między biskupstwami w Goa i Kalkucie pociąga za sobą małą „schizmę" Goa (1838—1886), która oczywiście bardzo szkodzi sprawie.

Kościół indyjski ma już centralną strukturę i należy tylko uzupełnić ewangelizację na prowincji. Belgijscy jezuici zwracają się w 1887 r. ku górskim plemionom Kheriss, Uraoni, Khols i Munda, gdzie zbierają plon w postaci masowych nawróceń. Także mieszkańcy sąsiedniego Yashpuru, tyranizowani przez miejscowego radę, zapraszają jezuitów (1889), którzy powoli, pokonując przeszkody i stawiając czoła groźbom i gwałtom, osiedlają się w kraju (1907), gdzie zyskują szeroki rozgłos. Trzecim regionem, który wielokrotnie prosi o przybycie misjonarzy (1926) jest Udaypur. Ponieważ misjonarze mogą tam przybyć dopiero w 1940 r., do tego czasu te górskie plemiona same się kształcą w wierze katolickiej i organizują spotkania w swych domach. Od 1951 r., tj. proklamowania republiki Indii misjonarze mają swobodę poruszania się także i w tych regionach. Indie już od dawna, tzn. od 1886 r. mają własną hierarchię, a w 1950 r. odbywa się tam pierwszy Synod plenarny. Na Cejlonie tylko jeden ksiądz może przybyć do królestwa Candy (1819) i to pod

warunkiem, że będzie respektował wiele zakazów. Na miejscu, pomimo separacji od świata katolickiego, trwającej cały wiek, spotyka sporą grupę katolików. Od 1829 r. oratorianie z Goa otrzymują swobodę nauczania. Dzięki pomocy oblatów, benedyktynów i jezuitów, w 1835 r. mogą się już pochwalić utworzeniem miejscowej hierarchii.

W Indochinach miłość przeplata się z nienawiścią

Dość liczna grupa chrześcijan mieszkających w Cesarstwie Annamu (Kochinchina, Kambodża, Tonkin) ma nieubłaganego wroga w osobie cesarza Mihn Manga, który w latach 1825—33 urządza prawdziwą rzeź chrześcijan. Wykorzystując okres pokoju, wikariusz apostolski Cuenot postanawia stawić czoła cesarskiej polityce i wysyła swych misjonarzy do Kambodży, gdzie osiągają oni znaczne efekty. W 1847 r., z powodu godnego ubolewania nieporozumienia z flotą francuską, rozpętuje się fala prześladowań w cesarstwie, która w latach 1848—55 sieje śmierć i zniszczenie we wsiach. Francuzi próbują złamać siłą cesarza Tu Duca i lądują w Sajgonie (1859). Reakcja jest gwałtowna, a ofiarami jej padają oczywiście chrześcijanie. Wreszcie w 1862 r. chrześcijanie uzyskują swobodę wyznania dzięki sukcesom Francuzów, którzy osiedlają się w trzech prowincjach. Do kraju przybywają karmelici i bracia Szkół Chrześcijańskich, którym niejednokrotnie jeszcze przyjdzie znosić gniew Annamitów z powodu ingerencji Francuzów. Od 1885 r. przez ponad pół wieku trwać będzie kolejna fala prześladowań. Kościół annamicki wychodzi z niej co prawda wykrwawiony, ale też zahartowany i aktywnie działający. Stacje założone wśród tonkińskich górali (Mois, Mans, Meos i Thais) wzniesione w 1878 r., zburzone i odbudowane w 1894, podupadną w czasie partyzantki antyfrancuskiej. W Syjamie w 1838 r. pojawia się misjonarz, który jednak już w 1849 r. musi opuścić kraj wraz z innymi, dopiero co przybyłymi zakonnikami. Wezwani z powrotem do Syjamu w 1851 r. przez cesarza Mang Kuta, misjonarze z Paryża, działają w zachodniej części kraju i na Półwyspie Malajskim, ale i na wschodzie; w Azot, w 1875 r. powstaje biskupstwo. Od 1944 r., czyli od uspokojenia się zawieruchy wojennej, chrześcijanie mają wolność religii, choć nadal stanowią mniejszość buddyjskiego przeważnie społeczeństwa.

Laotańczycy, w znacznej części będący buddystami i animistami, przyjmują Ewangelię Syjamu w 1891 r. Pierwsze stacje są zakładane na prawym brzegu Mekongu. W późniejszym czasie powstaje co prawda organizacja kościelna, ale rozwija się bardzo powoli. Do Birmy jako pierwsi docierają pod koniec XVIII w. paulini z Mediolanu, zastąpieni później przez pijarów (1830) i oblatów (1839). Odrodzenie się misji po przerwie wywołanej wojną między Anglią i Birmą jest zasługą wikariusza apostolskiego Bigandeta (1858), który zaprowadza ład w stacjach, udziela święceń miejscowym księżom i utrzymuje pokojowe stosunki z rządzącymi. Do Malajów w 1787 r. przybywają uchodzący z Syjamu chrześcijanie i jeden misjonarz. W 1807 r. w Penangu powstaje seminarium Misji Zagranicznych w Paryżu. Do 1875 r. działalność duszpasterska ogranicza się przede wszystkim do Malakki, Penangu i Singapuru. Na prowincji Pigmeje nie wychodzą z dżungli, Malajowie pozostają muzułmańscy, zaś Chińczycy i Euroazjaci tworzą niezbyt sprawnie działającą gminę. Na Filipinach, po latach, na których piętno wywarły laicyzm, przedsiębiorczość  protestantów i narodowa schizma, w 1898 r. zaczyna się zwracać baczniejszą uwagę na zamieszkałych w głębi kraju pogan Jezuici rozwijają działalność w Davao, ojcowie z Issoudun w Surigao, zaś werbści w Mindoro

Kościół chiński

W Kościele chińskim w latach 1801—29 nie pojawia się żaden nowy przybysz, a nieliczni księża wraz ze swymi wiernymi błądzą po górach. Rok 1839 przynosi kres prześladowań ze strony cesarza i nieoficjalną jeszcze, a już nadwątloną małymi schizmami i lokalnymi konfliktami wolność wyznania. Na mocy traktatu w Tien-Tsin (1858) wielu zagranicznych misjonarzy powraca do Chin i osiedla się w Kingnan, Zi-Ka-Wei, Honghongu, Mongolii, Honania, Shansi, Shantungu i Hupeh. Nie zabraknie jednak restrykcji i krótkich, ale gwałtownych prześladowań, np. podczas powstania Bokserów. Na początku XX w. Kościół chiński odnotowuje spore sukcesy, uwieńczone założeniem własnej hierarchii. Od 1945 r., czyli od objęcia rządów przez komunistów, Kościół chiński chyli się ku upadkowi, a dodatkowo wstrząsają nim wewnętrzne rozdźwięki i rozłamy. Od 1985 r. daje się zauważyć wzrost zainteresowania katolicyzmem

Mongołowie zsiadają z koni

Do Mongolii docierają misjonarze ś w. Wincentego a Paulo (1811, Siwantse), kierujący potem wikariatem apostolskim Mongolii (1840). Po nich pojawiają się ojcowie z Scheut (1865), którzy zakładają zgrupowania wśród Alasanów i Ordos. W Mandżurii kilka stacji powstaje dzięki wikariuszowi apostolskiemu Emanuelowi Yerrolles (1870), choć klimat, rozległość obszaru i wrogość pogańskich plemion zwalniają tempo ewangelizacji do 1890 r

Kościół koreański przełamuje milczenie

Na temat Kościoła koreańskiego przez dłuższy czas panuje milczenie, przerwane dopiero w 1831 r. przez pierwszego wikariusza apostolskiego Bruguiere, który umiera w drodze do granic Mandżurii. Członek tego samego zakonu Maubant kontynuuje podróż aż do Seulu (1836), gdzie zaprowadza porządek w istniejących jeszcze gminach. W 1839 r. wybuchają prześladowania, w czasie których tracą życie także misjonarze, mimo tego i mimo powtarzającego się w latach 1866—81 prześladowań liczba nawróceń rośnie, czemu sprzyja również napływ nowych misjonarzy. W 1898 r. powstają katedra w Seulu i stacje w Chemoulpo, Tai-Kyu, Pousan, Wonsan, Quelpart i Chien-Tao. W latach 1941 —1950, w następstwie wojny światowej i bratobójczych walk Kościół koreański prawie niknie, ale od 1952 r. odradza się, by powoli, lecz systematycznie rozwijać się zwłaszcza na połu

Japończycy ponownie otwierają drzwi Chrystusowi

Dopiero w 1844 r., po wielokrotnych nieudanych próbach, Teodor Forcade przybywa na Okinawę. Inni docierają za nim, narażając swe życie, do Tokio i Hakodate (1859), gdzie spotykają tysiące chrześcijan, którym udało się przeżyć prześladowania. Prześladowania kończą się zresztą w 1873 r. i od tego momentu Ewangelia dociera coraz dalej w głąb archipelagu (Nagasaki, Osaka, Yokohama). Od 1904 r. napływają posiłki na Shikoku, Hokkaido i Hondo. W 1941 r. Japonia uznaje katolicyzm i taki wybór honoruje także po zakończeniu II wojny światowej.

P. tabl. 86

Ile portów ma Indonezja?

Na początku XIX w. w całej Indonezji, za wyjątkiem wyspy Timor, nie ma prawie ani jednej misji katolickiej. W 1806 r., po wprowadzeniu dekretu o swobodzie wyznania, misjonarze Jacąues Nelissen i Lambert Prissen przybywają w ślad za osadnikami holenderskimi i osiedlają się w Bogor (Jawa). Prefektura apostolska w Batavii (1806) podejmuje się rozszerzyć strefę działania i otrzymuje posiłki: do Malangu przybywają karmelici, do Surabai misjonarze św. Wincentego a Paulo, do Bandungu misjonarze św. Krzyża, do Poerwokerto sercanie, do wielu innych miejscowości jezuici. W 1885 r. wielu wygnanych z Niemiec i Francji misjonarzy osiedla się na Jawie i pomniejszych wyspach.

W 1850 r. żeglarz Carlos Cuarteron, dotrzymując przyrzeczenia złożonego podczas sztormu, zostaje księdzem misjonarzem na Borneo, potem zaś prefektem apostolskim (1857), tej rozległej wyspy, na której jest niemal jedynym misjonarzem od 1860 do 1879 r. Tymczasem na holenderskim Borneo też ląduje samotny ksiądz (18510,ale stację z  prawdziwego zdarzenia zakłada dopiero jezuita Staal, który zamieszkuje wśród Chińczyków. Od 1905 r. kapucyni nakłaniają do nawrócenia się wielu Dajaków. Na wyspie Bangka ochrzczony w Penangu w 1827 r. pionier Tsen-On-Nye prowadzi dobrze działalność duszpasterską, wspomagany w tym najpierw tylko dorywczo przez opata Claessensa (1849—51), potem już na stałe przez ojca Langenhoffa (1853). W 1854 r. Gaspare de Hesselle zatrzymuje się na krótko wśród Bataków na Sumatrze, dokąd dopiero w 1888 r. przybędą na stałe jezuici holenderscy i kapucyni. Jezuita Sanders poświęca się pracy na małych wyspach Sonda (1860) i obiera sobie stałą siedzibę w Laratoska. Po nim przybywają inni jezuici, z których jeden, Cocp d'Armandville, mający bazę w Sikka, nawraca ponad 15 wsi. W 1875 r. chrześcijaństwo rozkwita na wyspie Flores zaś na Bali i Lombok stwierdza się regres. Na Celebes, częściowo zajętą już przez protestantów, w 1853 r. przybywa z Batavii ojciec de Hesselle, który z Makasar i Menado zastaje parę rodzin chrześcijańskich. Od 1873 r. wizyty misjonarzy na Celebes stają się częstsze, dzięki czemu w 1891 r. zostają otwarte stacje w Menado, na wyspach Kei i Makasar.

W pierwszych latach XX w. inni misjonarze spotykają się z dobrym przyjęciem wśród Bataków i Minahassa, na wyspach Bangka i Billiton, Flores, Timor, Borneo i Celebes.

Wśród ostatnich pogan Ameryki Północnej

W Kanadzie zostaje wzniesione biskupstwo w Fort Douglas (1820), wspomagające Quebec w ewangelizacji Indian z prerii. Nowo mianowany biskup, Norbert Provencher, wysyła misjonarzy do Oregonu nad jeziora Huron i Ontario, nad Zatokę Hudson, na wybrzeże Labradoru, do Vancouver, w poszukiwaniu plemion Huronów, Algonkinów, Irokezów, Siuksów i Czarnych Stóp.

Oblaci otwierają pierwszą stację wśród Eskimosów w Chesterfield w 1912 r. Po niej powstają, w niespodziewanym wręcz tempie, stacje w Pand Inlet, Churchill, Alavik, Caoppermine. Z Chesterfield, które od 1931 r. jest wikariatem apostolskim, oblaci wyruszają na podbój Dalekiej Północy. Nawrócenia są trwałe, ale powolne: jeden z oblatów, działających w Ziemi Baffina, przez 29 lat czekał na pierwszy chrzest eskimoski!

Z Athabaski oblaci docierają w 1871 r. na Alaskę. Podczas dwóch kolejnych wypraw biskup Victorii dociera do Nulato (1886), ale tamtejsza stacja nie rozwinie szerokiej działalności. Zagraniczni misjonarze i miejscowi księża pracują także wśród czerwonoskórych Wisconsin, Minnesoty, Michigan, Kansas i Nebraski. Od 1838 r. wśród Indian z Missouri przebywa jezuita Jean de Smet. Wiele zaproszeń nadchodzi też od Płaskich Głów z Nebraski, udaje się więc do nich de Smet (1840). Nawróciwszy tam wielu Indian de Smet wyrusza w dalszą drogę i zakłada stację w Górach skalistych. Inni jezuici idą na zachód (1867) i zakładają stacje w Albuquerque, Las Vegas, Denver, Trinidad, Pueblo i El Paso. Od 1870 r. rząd USA zamyka Indian w rezerwatach, przyczyniając się w ten sposób do ich powolnego wymierania. Indiańskie wioski franciszkanów w Kalifornii odczuwają wszystkie negatywne skutki napływu poszukiwaczy złota i wewnętrznych walk w Ameryce (1834—48). Kościół katolicki prowadzi również stacje wśród Murzynów amerykańskich w Mary-landzie, Alabamie i Luizjanie. Od 1865 r. tj. od wyzwolenia niewolników, większość Murzynów przechodzi do Kościołów protestanckich i dopiero od 1871 r. katolicy mają kapłanów wśród Murzynów zamieszkujących stany Unii. Katolicyzm amerykański przechodzi od fazy pionierskiej do ugruntowania silnej pozycji w Marylandzie (1808) i stałego wzrostu w innych stanach. W Meksyku, po wewnętrznych zatargach dochodzi do wypędzenia Hiszpanów w 1829 r. i opcji Teksasu, Nowego Meksyku i Kalifornii za przynależnością do USA, oraz do cofnięcia wolności religijnej (1833), co przynosi wielkie szkody działalności Kościoła. W 1864 r. pojawia się promyk nadziei, ale gaśnie on w momencie separacji Kościoła od Państwa w 1867 r. Kościół meksykański, na przestrzeni wieków, stworzył własną hierarchię, bardzo uwrażliwioną na problemy biednych. Państwa Ameryki Środkowej od 1838 r. uzyskują niepodległość i ratyfikują dość płynne umowy ze Stolicą Apostolską, na mocy których tworzą później, w porozumieniu z Rzymem, własną hierarchię kościelną

Młody Kościół latynoamerykański

Działalność misjonarska wśród Indian Ameryki Łacińskiej nigdy nie ustała, ale zasługa wzbudzenia wielkiego zainteresowania tą pracą przypada franciszkanowi Andre Herrero, autorowi apelu do wszystkich Instytutów misyjnych (1834). Po dominacji hiszpańskiej i dyktaturze Simona Bolivara (1830) w Ameryce Łacińskiej panuje anarchia, która odbija się negatywnie także na losach tamtejszego lokalnego Kościoła.

W Kolumbii, okresy przychylności, okazywanej misjonarzom przeplatają się z okresami znacznie mniej pomyślnymi: wygnanie jezuitów i innych zakonników (1847), konfiskata dóbr kościelnych i wypędzenie biskupa Bogoty (1851). Po częściowym dojściu do zgody Kościoła i państwa następuje kolejne wygnanie duchownych (1861), a po nim wreszcie zawarcie w 1887 r. konkordatu.

Wenezuela cierpi na tę samą chorobę, co wszystkie narody wyzwalające się spod kolonializmu. Obecni w kraju misjonarze ponoszą skutki działań wojskowych ograniczeń swobód, choć bez przeszkód mogą poruszać się wśród ostatnich już pogan. W 1873 r. wrogość i represje wobec Kościoła nasilają się, a jednocześnie wyłania się niebezpieczeństwo narodowej schizmy. Wreszcie od 1875 r. dochodzi stopniowo do ustalenia poprawnych stosunków między państwem i Kościołem, opartych na wzajemnym poszanowaniu.

W Gujanie jezuici i redemptoryści są zaangażowani w duszpasterstwo niewolników murzyńskich (1825) i prowadzenie wikariatów apostolskich, powstałych już w 1865 r.

Ekwador w 1830 r. uznaje swobodę wyznania, ale równocześnie doprowadza do konfiskaty dóbr kościelnych. W 1861 r. katolik Garcia Moreno zostaje wybrany na prezydenta republiki i podnosi państwo z upadku moralnego i ekonomicznego. Powracają wówczas jezuici i redemptoryści, zostaje podpisany konkordat ze Stolicą Apostolską (1862). Po zamordowaniu prezydenta, dla Kościoła nastaje krytyczny okres (1875), po którym stopniowo dopiero odzyskuje swobodę ruchów. W zewangelizowanym w większości Peru wiele biskupstw nie jest obsadzonych (1832) z powodu górzystego terenu i braku powołań. Stolica Apostolska obsadza kilka biskupstw (1865) i przysyła do Peru swego delegata (1871). Brazylia, związana silnymi więzami z Kościołem katolickim, szczyci się już od 1676 r. Kościołem metropolitalnym S. Salvador de Bahia. Wszyscy Indianie zostają zewangelizowani przez jezuitów.i misjonarzy św. Wincentego a Paulo, którzy od 1844 r. rozwijają coraz bardziej działalność społeczną. W 1875 r. rozpoczyna się okres wrogości wobec Kościoła, zakończony nawiązaniem stosunków dyplomatycznych między państwem a Watykanem w 1892 r.

W Boliwii, szarpanej wojną w Peru i wewnętrznymi kryzysami, pracują w ciężkich warunkach franciszkanie, którzy w 1857 r. kierują już czterema biskupstwami. Kościoły w Argentynie, Urugwaju i Paragwaju charakteryzuje pewna chwiejność sytuacji wynikająca z problemów wewnętrznych tych państw, co jednak na szczęście nie odbija się na normalnym krzewieniu wiary i tworzeniu miejscowej hierarchii. Chile ponownie zaprasza zgromadzenia franciszkanów (1823) i jezuitów (1843), którzy doprowadzają tamtejszy Kościół do wysokiego poziomu w dawaniu świadectwa swojej wierze.

Stan ewangelizacji pod koniec stulecia

AFRYKA: katolicyzm występuje nieformalnie na całym wybrzeżu Morza Śródziemnego. Ma sobie właściwe struktury: na Saharze, w Rio de Oro, Senegalu, Sierra Leone, Liberii, Gwinei, na Wybrzeżu Kości Słoniowej, w Dahomeju, Nigerii, Kamerunie, Gabonie, Kongu, Angoli, na wyspach na Atlantyku, w Capetown, Natalu, Transwalu, Orange, Rodezji, Mozambiku, na Madagaskarze, Maskarenach, w Tanganice, Kenii,

Ugandzie, Somalii, górnym Egipcie i Abisynii;  Etiopia i dolny Egipt zostają związane z Kościołem koptyjskim.

 AMERYKA: katolicyzm jest rozpowszechniony na Alasce i wzdłuż wybrzeży Morza Arktycznego, w Zatoce Hudsona, wschodniej Kanadzie, strefie Wielkich Jezior, Marylandzie, Pensylwanii, Wirginii, Florydzie, na preriach Missisipi, w Oregonie, Górach Skalistych, Kaliforni, Arizonie, Luizjanie, Teksasie, Nowym Meksyku, na Antylach, w państwach Ameryki Środkowej i południowej.

 AZJA: regiony częściowo katolickie: Indie od Goa do Kalkuty, dolina Gangesu, Cejlon, wybrzeża i góry Annamu, Malakka, Sumatra, Jawa, Borneo, Flores, Timor, Celebes, Filipiny, Formoza, Chiny, Mongolia, Mandżuria, Korea i Japonia. Bliski Wschód jest przemieszaniem różnych wyznań, nad którymi jednak wyraźnie dominuje islam.

EUROPA: państwa katolickie: Portugalia, Hiszpania, Francja, Belgia, Włochy, Irlandia, Polska, Czechosłowacja, Austria, Węgry. Państwa protestanckie: Islandia, Wielka Brytania, Norwegia, Szwecja, Finlandia, kraje nadbałtyckie, Prusy, Niemcy, Holandia, Szwajcaria. Państwa prawosławne: Rosja, Bułgaria, Jugosławia, Albania i Grecja.

 OCEANIA: katolicy docierają na wszystkie wyspy Polinezji, Melanezji i Mikronezji, choć zwykle wyprzedzają ich tam protestanci. Najwyraźniejszą formę przybiera katolicyzm we wschodniej Australii, Gambier, na Markizach, Wallis i Futunie, Samoa, Nowej Kaledonii, wyspach Salomona, Nowej Gwinei,

 Archipelagu Bismarcka i Karolinach.

WIEK DWUDZIESTY

AFRYKA

ALGIERIA

— Od 1962 r. republika ludowo-demokratyczna. Stolica: Algier.

— Ludność złożona z Beberów, beduinów i Tuaregów, którzy, będąc koczownikami, poruszają się po obszarze od Maroka po Fezzan i Nigerie

— Już pod koniec l w. do Numidii i Mauretanii dociera Ewangelia przyniesiona z Kartaginy. Na Synodzie w Kartaginie w 256 r. jest obecnych 15 biskupów algierskich.

— Muzułmanie sunnici 84,8%, katolicy 1,1%, nieliczne gminy żydowskie.

ANGOLA

— Od 1975 r. republika ludowa. Stolica: Luanda,

— Pierwotną ludność stanowią Bantu, dzielący się na grupy Czokwe, Mbunda, Luimbi, Ambo, Humbe. Doskonali myśliwi i, mimo prymitywnych narzędzi, rolnicy. W niektórych regionach mieszka jeszcze niewielu Buszmenów.

— Obszar ten, wchodzący niegdyś w skład Konga, powitał pierwszych misjonarzy w 1490 r.

— Katolicy 80%, animiści 10%, protestanci 9,3%. ,

BENIN

— Od 1975 r. republika ludowa. Stolica: Portonovo.

— Ludność złożona z Murzynów Bantu, dzielących się na niewielkie plemiona. Wśród plemion Fulbe, koczowniczych pasterzy o cechach przywódczych, żyją ostatni potomkowie ludów Manda (Mandinghi), w przeszłości zorganizowanych w małe królestwa.

— W trakcie badania zachodnich wybrzeży Afryki Portugalczycy kilkakrotnie pojawiają się wśród tubylców (1445). Dominikanie docierają do Benianu w 1485 r. i chrzczą miejscowego wodza.

— Animiści 70%, katolicy 17,4%, muzułmanie 5,1%, protestanci 1,2%.

BOTSWANA

— Dawniej Beczuana, od 1966 r. republika. Stolica: Gaberones.

— Obszar ten zaludniają Buszmeni, ostatni potomkowie wspaniałej rasy, dzielący się na plemiona Ai-Kum, Kankan, Nokau, Kung. Wytrawni myśliwi.

<; — W 1561 r. jezuita Gonzales de Silveira dociera do królestwa Monomotapy na granicy z Botswaną.

— Animiści 84,2%, protestanci 7,3%, katolicy 3,9%.

BURKINA

— Dawna Górna Wolta, od 1977 r. republika ludowo-demokratyczna. Stolica: Wagadugu.

— Na obszarze państwa żyje część dawnych plemion Bantu, Mossi i Fulbe, koczowniczych pasterzy z aspiracjami do roli ludu-przywódcy, a obok nich kilka plemion sudańskich, niechętnych islamowi i jakiemukolwiek przymusowi politycznemu: Senufo, Bobo, Lobi i Gurunsi.

— W 1455 r. Alvise di Ca'da Mosto odbywa podróż w głąb lądu, w kierunku Timbuctu i Burkiny. Razem z nim, prawdopodobnie, lub zaraz po nim tą samą próbę podejmują misjonarze.

— Animiści 70%, muzułmanie 20%, katolicy 8,9%, protestanci 0,2%.

BURUNDI

— Od 1966 r. republika. Stolica: Bujumbura.

— Autochtoni reprezentują cztery grupy rasowe: Batua, leśni Pigmeje; Bahutu, rolnicy z plemion Bantu; Batutsi, czarnoskórzy pasterze, będący niegdyś władcami kraju i Suahili, rolnicy znad Jeziora Tanganika, przedstawiciele kultury islamskiej.

— Jako pierwsi docierają do Burunai ojcowie biali (1878), którzy w parę lat później zostają wytępieni. Inni misjonarze przybywają na ich miejsce w 1889 r.

— Katolicy 63%, animiści 33%, protestanci 3%, muzułmanie 1%.

CZAD

— Od 1960 r. republika, stolica: N'djamena (Fort Lamy).

— Także i ten region jest zamieszkały przez niezliczone wręcz szczepy Bantu i sudańskie: Fang, Sara, Lisi. Ci ostatni byli niegdyś zjednoczeni w małych królestwach, jak Bulaba czy Baghirmi, sławne ze względu na wysoki poziom cywilizacyjny i doskonałą organizację społeczeństwa, przejętą później przez islam.

— Odkryty przez Denhama i Clippertona w 1822 r. region był ewangelizowany z baz w górnym Kongu, założonych przez ojców z Zakonu Ducha Świętego.

— Muzułmanie 50%, animiści 43%, katolicy 6%, protestanci 1,1%.

EGIPT (ZJEDNOCZONA REPUBLIKA ARABSKA)

— Od 1971 r. republika prezydencka. Stolica: Kair. '

— Plemiona chamickie, berberyjskie i arabskie. Koptowie

189

zamieszkują przeważnie miasta, muzułmańscy fellachowie wsie, gdzie uprawiają ziemię rozlicznych wspólnot islamskich, a Barabra, wielcy podróżnicy i kupcy, dziś zajmują się przede wszystkim uprawą i hodowlą. Niektóre plemiona koczownicze żyją w środkowym Egipcie i Nubii wraz z rasami negroidalnymi.

— Wg tradycji, św. Marek Ewangelista zakłada Kościół w Aleksandrii i naucza w delcie Nilu i w regionie Tebaidy (l w.)

— Muzułmanie 93%, koptowie, 2,9%, katolicy 0,6%.

DŻIBUTI

— Od 1977 r. republika parlamentarna. Stolica: Dżibuti.

— Plemiona somalijskie Afar i Issa, pochodzenia arabskiego, zajmujące się pasterstwem, hodowlą i sezonowo rolnictwem.

—Region ten mieścił się w granicach królestwa Axum, także jeśli chodzi o okres ewangelizacji (IV w.). Po wielowiekowej ciszy, będącej wynikiem okupacji islamskiej, w 1885 r. w Obock osiedlają się kapucyni.

— Muzułmanie 96,3%, katolicy 3,6%.

ETIOPIA

— Od 1975 r. niezależna republika. Stolica: Addis Abeba.

— Prototypami plemion abisyńskich są Aguowie, wyznania koptyjskiego. Afarowie, pochodzenia arabskiego, żyją w Da-nakilu, Amharowie i Tygryni na płaskowyżu abisyńskim, plemiona Galia i Sidama w centrum kraju, Somalowie i grupy negroidalne przy granicy z Somalią i Sudanem. Wszystkie te ludy przeszły z pasterstwa na rolnictwo i hodowlę.

— Jak podaje tradycja, królestwo Axum zostało zewangelizowane przez Mateusza, Bartłomieja i Marka (l w.). Pewne jest, że w 333 r. król Arana zostaje nawrócony przez Edezjusza i Frumencjusza, pierwszego biskupa Etiopii.

— Koptowie 60%, muzułmanie 30%, katolicy 0,7%, niewieli żydów.

GABON

— Od 1961 r. republika prezydencka. Stolica: Libreville.

— Plemiona rasy Bantu i sudańskiej: Fang o tradycjach patriarchalnych, Eshira, Mbede, Bakota, Okande, itd. zajmujący się rolnictwem, hodowlą, rybołówstwem i pracami leśnymi.

— W 1844 r. misjonarz Bessieux ląduje na wybrzeżu Gabonu i osiedla się w Libreville.

— Animiści 48,4%, katolicy 47,5%, protestanci 4,1%.

GAMBIA

— Od 1970 r. niepodległa republika. Stolica: Bandżul (Bat-hurst).

— Murzyńskie plemiona Bantu, noszące nazwy przypomina-

,- jące niegdysiejszą sławę królestw: Wolof, Mande, Fulbe, dziś zajmują się hodowlą i osiadłym rolnictwem. Grupą o najwyższym poziomie są Haussa-Kotoko.

— Ewangelizacja obszaru Gambii jest związana z Senegalem i wikariatem apostolskim Senegambii z siedzibą w Daka-rze. Pierwsi osadnicy i misjonarze przybywają w 1445 r.

— Muzułmanie 80%, animiści 11%, protestanci 5%, katolicy 1,8%

GHANA

— Od 1960 r. niepodległa republika. Stolica: Akra.

— Mieszkańcy rasy murzyńsko-sudańskiej Bantu. Grupy Suang, Akan i Ashanti są jednymi z najstarszych na tym terenie i w przeszłości stworzyły cywilizacje na dość wysokim poziomie. Dziś włączeni są do kręgu kulturowego zachodnich wybrzeży Afryki, skażonego odwiecznym kontaktem z cywilizacją białych.

— Chrzest wodza plemiennego Efutu w 1503 r. dał początek Kościołowi Ghany.

— Animiści 38%, protestanci 34%, katolicy 13,4%, muzułmanie 12%.

GWINEA

— Od 1958 r. republika demokratyczna. Stolica. Konakri.

— Sława ludu — przywódcy należy się rasie Bantu-Fulbe. Inne grupy negroidalne, to: Mande, Malinke, Susu, Koranko, Kono i Mende. Zajmują się osiadłym rolnictwem, myślistwem i rybołówstwem.

— Misjonarze i żeglarze portugalscy badają wybrzeża Gwinei i nawiązują pierwszy kontakt z tubylcami w 1445 r.

— Muzułmani 68%, animiści 30%, katolicy 1,3%.

GWINEA — BISSAU

— Od 1973 r. niepodległa republika. Stolica: Bissau.

— Skład etniczny taki sam jak w Gwinei, z plemionami Fulbe na pierwszym miejscu, a po nich Balante, Malinke i innymi grupami Bantu i Mandinghi (Murzyni).

— Czas i drogi ewangelizacji takie same jak w wypadku Gwinei.

— Animiści 60%, muzułmanie 30%, katolicy 6%.

Gwinea równikowa

Od 1982 r. republika prezydencka. Stolica: Malabo (Santa Isabella).

— Dawną kolonię Rio Muni zamieszkuje rasa Bantu, której najstarszym szczepem są Pangwe. Obecnie większość ludności stanowią Bantu Bubi i Fang, zaś mniejszość Kreole.

— Zachodnie wybrzeże Afryki i leżące przy nich wyspy bardzo

szybko bo już w 1478 r., poznały Ewangelię dzięki żeglarzom portugalskim Joao de Santarem i Pedro de Escobar.

— Katolicy 85,9%, muzułmanie 12%.

KAMERUN

— Od 1961 r. niepodległa republika. Stolica: Jaunde.

— Grupa bantu-sudańska, podzielona na rozliczne plemiona: Fulbe, Haussa i Kirdis w centrum i na północy, Basa, Bakoko, i Fang, rolnicy utrzymujący ustrój patriarchalny na południu.

— Żeglarze i osadnicy portugalscy docierają na wybrzeże Kamerunu w 1472 r., ale nie zapuszczają się w głąb kraju.

— Animiści 40%, katolicy 34,3%, muzułmanie 17,8%, protestanci 8%.

KENIA

Od 1964 r. republika prezydencka. Stolica: Nairobi.

— Większość ludności stanowią Bantu Kikujowie, Kamba, Meru i Luo utrzymujący się przeważnie z rolnictwa. Na północy kraju mieszkają plemiona Turkana, Elgumi, Nandi i Ma-sajowie, pasterskie i wojownicze.

— W XVI w. Portugalczycy zakładają na wybrzeżu ośrodki w Malinde i Mombasie, a augustianie podejmują działalność j tylko wśród Europejczyków.

— Animiści 50%, katolicy 27%, protestanci 19,3%, muzułmanie 2%.

KOMORY

— Od 1978 r. federalna republika islamska. Stolica: Moroni.

— Dawni autochtoni, Antaloci z grupy Bantu zostali wchło-; nieci przez najeźdźców, Arabów Suahili, Kafrów Macua i Mai-j gaszów.

— Wyspy otrzymują światło Ewangelii z Madagaskaru i wy-j brzeża Mozambiku w XVII w., dzięki dominikanom i jezuitom.

— Muzułmanie 99,5%, katolicy 0,4%.

KONGO BRAZYLIJSKIE

— Od 1970 r. republika ludowa. Stolica: Brazzaville.

— Obecnie zamieszkujące terytorium kraju plemiona Bakon-go, Bateke, Kota i Mboshi są ucywilizowane i należą do trzech grup murzyńskich: Bantu, Murzynów leśnych (Pigmejów) i Sudańczyków.

— ojcowie z Zakonu Ducha Świętego lądują w 1865 r. w Lin-dana, skąd ruszają w górę rzeki Kongo, zakładając po drodze wiele stacji.

— Katolicy 56,8%, animiści 30%, protestanci 9,6%, muzułmanie 3%.

LESOTHO

— Dawne Basuto, od 1966 r. niepodległa monarchia. Stolica: Maseru.

— Najstarszymi mieszkańcami są Hotentoci i Buszmeni, ale większość obecnej ludności stanowią Murzyni Bantu: Basuto, Ngumi, Zulusi, Sotho, przeważnie rolnicy, pasterze i rzemieślnicy (drewno i ceramika).

— Od 1652 r. hugenoci i kalwiniści przeszkadzają katolikom głosić Ewangelię w tym rejonie. Dopiero rok 1804 przynosi względną swobodę religijna.

— Protestanci 49,5%, katolicy 44,5%, animiści 6%.

LIBERIA

— Od 1847 republika prezydencka. Stolica: Monrovia.

— Terytorium kraju zamieszkują plemiona sudańskie Mande (Mandingo), koczownicy jeszcze Kru, Bassa Grebo i Kpelle zajmujący się rolnictwem, pasterstwem i hodowlą bydła Różnice kulturowe między autochtonami a byłymi niewolnikami amerykańskimi, którzy w 1822 r. założyli państwo jeszcze nie zanikły.

— Portugalczycy przybywają tu w XV w., a ewangelizacje prowadzona jest z baz na Przylądku Zielonym (1533).

— Animiści 50%, muzułmanie 15%, protestanci 3%, katolicy 2%.

LIBIA

— Od 1969 r. socjalistyczna republika ludowa o charakterz prezydenckim. Stolica: Tripolis.

— Główny trzon ludności stanowią Lubim, wchłonięci prze Berberów i Arabów. Na pustyni żyją koczownicy Tebu, pc dobni do Tuaregów.

— Niektórzy Libijczycy są świadkami Zielonych Świąt roku 3( Już pod koniec l w. do Pentapolis dociera Ewangelia za pośrec nictwem kupców z Kariaginy i Aleksandrii, żołnierzy i osadn ków rzymskich.

— Muzułmanie 95%, katolicy 0,9%, protestanci 0,3%, żyd; 0,2%.

MADAGASKAR (REPUBLIKA MALGASKA)

— Od 1975 r. republika demokratyczna. Stolica: Antanarywa.

— Ludność autochtoniczna wywodzi się z pnia indyjskieg i indonezyjskiego. Murzyni Hova i Malgasze dzielą się r wielkie formacje mające jeszcze związek z dawną kultui leśno-pasterską.

— Dominikanie i jezuici kilkakrotnie, aczkolwiek bez skutki próbują osiedlić się na Madagaskarze (1580—1610). W 1642 misjonarze św. Wincentego a Paulo otwierają pierwszą stacj

— Animiści 50%, katolicy 25%, protestanci 20%, muzułmanie 5%.

MALAWI

— Od 1966 r. niepodległa republika. Stolica. Lilongwe (Zom-ba).

— Znane w dziejach królestwo Rothse, opierało swe bogactwo na hodowli bydła. W późniejszym okresie napłynęli Murzyni Matabele i Mashonas, wyparci z południa przez Burów, ale zlali się z miejscowymi plemionami Yao, Trembuka i Nyanja.

— Jezuita Gonzales de Silveira dociera w 1561 r. do Monomo-tapy i nawraca króla. Od 1606 r. stale są obecni jezuici.

— Animiści 45%, katolicy 25,3%, protestanci 10%, muzułmanie 9%.

MALI

— Od 1960 r. niepodległa republika. Stolica: Bamako.

— Kraj zamieszkują przemieszani z odłamami plemion Tuare-gów i Maorysów Murzyni Bantu podzieleni na grupy plemienne: Bambera i Fulbe, koczowniczych pasterzy, pretendujących do roli przywódczej; Songhai, potomków Berberów, mających za sobą bogate tradycje królestw patriarchalnych; Senufo, Mossi, Sarakole, zajmujących się rolnictwem i hodowlą owiec.

— W 1445 r. misjonarze portugalscy lądują na wybrzeżu Senegalu i nawracają wodza Behemoi w 1486 r. Do Mali docierają w XVII w. od strony wybrzeża i pustyni.

— Muzułmanie 65%, animiści 30%, katolicy 0,9%, protestanci 0,3%.

MAROKO

— Od 1956 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Rabat.

— Większość ludności stanowią Berberowie i Arabowie. Na Saharze i u podnóża gór żyją, stanowiący mniejszość, Maurowie wywodzący się ze starego pnia, ale przemieszani z Maurami, którzy uszli tu z Hiszpanii w XVI w.

— Do dawnej Mauretanii Ewangelia dociera już w II w. z portów republik prokonsulów, często odwiedzanych przez żołnierzy i kupców. Do mieszkających w głębi kraju Berberów misjonarze przybywają w II — III w.

— Muzułmanie 92,2%, katolicy 0,5%, żydzi 0,1%.

MAURETANIA

— Od 1978 r. republika islamska. Stolica: Nuakszott.

— Trzon ludności stanowią Maurowie, przestrzegający nadal ścisłej hierarchii: rolnicy Marabutti, płacący podatki czyli wolni, wojownicy czyli uprzywilejowani i najbardziej upośledzona kasta służących.

— Pustynny charakter obszaru uniemożliwił wczesną ewangelizację nawet po wyprawach portugalskich (XV w.). Systematyczne nauczanie zostało podjęte dopiero w momencie utworzenia prefektury apostolskiej Sahary w 1868 r.

— Muzułmanie 98,4%, katolicy 0,2%.

MAURITIUS

— Od 1968 r. niezależne państwo wchodzące w skład Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Port Louis.

— Ludność stanowi mieszaninę różnych grup etnicznych, jaka utworzyła się wskutek imigracji z Indii (Malabar), Pakistanu, Chin, z innych terenów Afryki, zamieszkałych przez Murzynów i Malgaszów. Równie zróżnicowany jest kolor skóry, a obok Kreolów żyją Metysi i Mulaci.

— Tę drugą co do wielkości wyspę Maskarenów Portugalczycy odkrywają w 1513 r. Zdana najpierw na przypadkowe wizyty przejezdnych misjonarzy (1650—1700), w 1722 r. zostaje powierzona Misjonarzom św. Wincentego a Paulo.

— Hinduiści 45,4%, katolicy 32,8%, muzułmanie 13,7%, protestanci 1,8%.

MOZAMBIK

— Od 1975 r. republika ludowa. Stolica: Maputo.

— Na pejzaż etnograficzny składają się: Bantu Thonga, zamieszkujący rozległe obszary i uprawiający ziemię, Macua i Yao, również uprawiający ziemię i trudniący się obróbką drewna, a obok nich biali, Metysi, Hindusi i Azjaci.

— W 1559 r. jezuici osiedlają się w portach, ośrodkach handlowych i zapuszczają się w głąb kraju, do królestwa Mono-motapy (Zimbabwe).

— Animiści 75,5%, katolicy 13,6%, muzułmanie 6,7%, protestanci 2,5%, hinduiści 0,06%.

NIGER

— Od 1960 r. niepodległa republika. Stolica: Niamey.

— Główny trzon stanowią ludy Bantu: Haussa, Djerma, Fulbe, i Kanuri, żyjące z rolnictwa, rybołówstwa i myśliwstwa. Na granicach Sahary występują koczownicze plemiona Tebu i Tuaregów.

— Ewangelia dociera tu bardzo późno, co związane jest z trudnościami transportowymi (pustynia) i strasznymi warunkami klimatycznymi. Prawdopodobnie dopiero pod koniec XIX w. rozwija się tu działalność stacji Nigerii, Burkiny i Beninu.

— Muzułmanie 73,4%, animiści 15%, katolicy 0,2%.

NIGERIA

— Od 1963 r. republika federalna. Stolica: Abuja (Lagos).

— Ludność murzyńska złożona z grup Bantu, wśród których

najznaczniejsza i reprezentującą najwyższy poziom są Haus l sa-Kokoto, a po nich Ibo, Yoruba, Kamuri i Fulani, zajmujący się pasterstwem i hodowlą bydła.

— Król Benianu zostaje ochrzczony przez Portugalczykóww 1491 r. Kapucyni przybywają tu w 1651 r.

— Animiści 46,5%, muzułmanie 46%, katolicy 4,2%, protestanci 3%.

REPUBLIKA POŁUDNIOWEJ AFRYKI

— Od 1961 r. republika. Stolica: Cape-Town (Pretoria).

— Dawni mieszkańcy Afryki Południowej, Buszmeni i Hoten-toci, ustąpili murzyńskim ludom Bantu Zulusom, Basuto, Suazi i Sotho, poprzednio zorganizowanym w małe królestwa i zajmującym się uprawą pól (kobiety) i hodowlą (mężczyźni). Plemiona te zostały wyparte na północ przez Burów. Dziś pozostały niewielkie odłamy Hotentotów, kiedyś koczowniczych, obecnie w znacznej części zeuropeizowanych (Nama, Coram-co i Hotentoci Przylądka). Znaczny procent dzisiejszej ludności stanowią biali, Metysi i Azjaci.

— Pierwsza kaplica katolicka powstaje w Mosselbay (Natal) w 1501 r., ale od 1652 r. panami sytuacji są hugonoci i kał-: winiści.

— Protestanci 46,9%, animiści 25%, katolicy 11,8%, hinduiścii 1,2%, żydzi 0,7%, muzułmanie 0,7%.

REPUBLIKA ŚRODKOWO—AFRYKAŃSKA

— Od 1960 r. niepodległa republika. Stolica: Banwi.

— Ludy grup Bantu i sudańskiej, zróżnicowane w zależności! od zajmowanego obszaru. Tekę zamieszkują lasy, kobiety! uprawiają ziemię, a mężczyźni zajmują się tylko malowaniem| twarzy i narodowym narkotykiem, tj. palmowym winem. Kotć wyrabiają ceramikę i są drzeworytnikami.

— Ziemie te zostają odkryte przez Francuzów w 1888 r., a misjonarze przybywają na nie z Brazzaville.

— Animiści 57%, katolicy 17,9%, protestanci 15%, muzułmanie 8%.

RWANDA

— Od 1978 r. republika prezydencka. Stolica: Kigali.

— Pierwotny trzon ludności stanowią: Batua, leśni Pigmeje! Bahutu, rolnicy z grupy Bantu, Batutsi, chamiccy pasterzej którzy wyemigrowali z Etiopii w XIV w. i opanowali kraj| Suahili, rolnicy zamieszkujący obszar wielkich jezior.

— Pierwszymi misjonarzami są ojcowie biali (1878); następnj przybywają w 1894 r.

— Katolicy 41,8%, animiści 37%, protestanci 12%, muzułma| nie 9%.

SENEGAL

— Od 1963 r. republika prezydencka. Stolica: Dakar.

— Ludność z pnia Bantu stanowią duże plemiona Wolofi i Se-rer, rolnicy zachowujący ustrój patriarchalny. Fulbe, koczowniczy pasterze pretendowali do roli głównego plemienia. Oprócz nich występują jeszcze Manda (Mandingowie), poprzednio tworzący małe królestwa, dziś zajmujący się rzemiosłem tkackim.

— Misjonarze portugalscy docierają na wybrzeża Senegalu w 1445 r. W XVII w. zastępują ich Francuzi.

— Muzułmanie 75%, animiści 21,7%, katolicy 3,2%, prawosławni 0,06%.

SESZELE

— Od 1979 r. republika socjalistyczna. Stolica: Victoria.

— Na tym archipelagu na Oceanie Indyjskim, pozbawionym własnego drzewa genealogicznego, żyją potomkowie francuskich osadników, Hindusów, Malajów i Murzynów, o barwie skóry zależnej od stopnia przemieszania ras.

— Od 1793 r. sporadycznie przybywają tu księża z innych terenów, np. Mauritiusu. ;

— Katolicy 95,3%.

SIERRA LEONE

— Od 1971 r. niepodległa republika. Stolica: Freetown.

— Ludność grupy Bantu, mówiąca językami Mende. Najbardziej reprezentatywne plemiona: Temne, Limba, Koranko i Mende; utrzymują się przeważnie z rolnictwa, myśliwstwa i rybołówstwa. Hodowla jest utrudniona, ze względu na występowanie much tse-tse. Oprócz autochtonów tereny te zamieszkują: Kreolowie, Europejczycy, Azjaci.

— Portugalczycy przynoszą tu Ewangelię w 1446 r., ale nie osiągają większych rezultatów.

— Animiści 73%, muzułmanie 23,4%, protestanci 1,9%, katolicy 1,7%. .

SOMALIA

— Od 1979 r. republika socjalistyczna. Stolica: Mogadiszu.

— Wydaje się wątpliwe, by Somalijczycy wywodzili się od Arabów. Są rasy chamickiej, podobnie jak Galia i Danakilo-wie, i dzielą się na grupy: Dir, Darad, Hauia, Rahanuin i Dighil, rozsiane na olbrzymim i jałowym terenie. W większości są koczownikami, hodowcami wielbłądów i pasterzami. Od Bantu, będących niewolnikami, nauczyli się gospodarki rolnej.

— Na tutejszym wybrzeżu Oceanu Indyjskiego misjonarze--f katoliccy pojawiają się dopiero w 1885 r. i wtedy też pode}-v ' mują działalność misyjną kapucyni.

— Muzułmanie 92%, katolicy 0,05%. ,

SUAZI

— Od 1968 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Mbabane.

— Na tym niewielkim terytorium skupiają się w ubiegłym wieku plemiona Bantu Suazi, w 1881 r. włączone pod protektorat Wielkiej Brytanii. Suazi mają wiele cech wspólnych z Zulusami, z którymi tworzą wiele federacyjnych małych królestw na południu Afryki.

— Ewangelia wkracza na ten obszar około 1500 r., kiedy to Portugalczycy lądują w Natalu.

— Animiści 55%, protestanci 34,1% katolicy 6,4%.

SUDAN

— Od 1956 r. niepodległa republika. Stolica: Chartum.

— Na pustyni Nubijskiej żyją koczownicze plemiona zajmujące się pasterstwem (Arabowie), zaś na południu- plemiona nilotów i chamitów, dzielące się na grupy: Begia (hodowcy wielbłądów), Denka, Nuer, Bari, Latuka, Acioli (rolnicy i pasterze).

— Ewangelia wkracza tu z chwilą nawrócenia się Nobadów (Nubia) w 540 r. Od 569 r. monofizyci ewangelizują Alodaów i Blemmów zamieszkałych w rejonie Chartumu.

— Muzułmanie 75%, animiści 20,9%, katolicy 3,4%, prawosławni (koptowie 1,3%, protestanci 0,1%).

TANZANIA

— Od 1964 r. republika federalna. Stolica: Dodoma (Dar-es-

—Salam).

— Różne plemiona murzyńskie wywodzące się z pnia Bantu: Suahili, żyjący na wybrzeżu, pozostający w kontakcie z kupcami chińskimi, perskimi i arabskimi; Hima-Tutsi, Hera-Hatu i Nyamwesi, zorganizowani w małe królestwa i zajmujący się rolnictwem i hodowlą. Na przestrzeni wieków do ludności autochtonicznej dołączyli biali, Azjaci, Hindusi i wyspiarze z Komór.

— Do Zanzibaru Ewangelię przywozi w 1498 r. Vasco da Gama. Ojcowie z Zakonu Ducha Świętego zakładają misję w Baga-moyo w 1867 r.

— Animiści 50%, katolicy 23,7%, muzułmanie 19,1%, protestanci 6,8%, hinduiści 0,2%.

TOGO

— Od 1960 r. niepodległa republika. Stolica: Lome.

— Na tym wąskim pasie wybrzeża nad Zatoką Gwinejską żyją murzyńskie plemiona Bantu (Ewę, Cabrais, Ouatchis), wywodzące się ze stojących na najwyższym szczeblu rozwoju Haussa-Kokoto, z Fulbe, Mande i Wolofów, być może w przeszłości połączonym z dawnym królestwem Ghany i z Ashantów i Akau, którzy są twórcami pewnego stopnia cywilizacji

— Ewangelizacja tego regionu związana jest z chrystianizacją terenów sąsiedniej Ghany i Beninu (XVI w.).

— Animiści 60%, katolicy 24,1%, muzułmanie 8,3%, protestanci 4,3%.

TUNEZJA

— Od 1959 r. republika prezydencka. Stolica: Tunis.

— Po ludach śródziemnomorskich o wysokim poziomie kultury terytorium Tunezji zajęli: Berberowie, podzieleni na dwie grupy, EI-Branes i Madghis, Arabowie Beni-Hilal i Be-ni-Suleim. Z reguły Berberowie prowadzą osiadły tryb życia i zajmują się rolnictwem, zaś Arabowie są koczowniczymi pasterzami, ale niekiedy role się odwracają. Resztę ludności stanowią Francuzi, Włosi i Maltańczycy.

— Kartagina, potężny port handlowy i wojenny, otrzymuje Ewangelię pod koniec l w. z Rzymu i Bliskiego Wschodu.

— Muzułmanie 96%, żydzi 0,4%, katolicy 0,3%.

UGANDA

— Od 1963 r. niepodległa republika. Stolica: Kampala.

— Jest to kraj Bantu Ganda, podzielonych dziś na kilka wielkich plemion (Baganda, Banyankore, Iteso. Basoga i Bakiga). mówiących językiem ki-suahili, tj. językiem najwyżej rozwiniętych Bantu. Na granicy z Sudanem żyją ostatni członkowie wojowniczych szczepów Masajów, Turkanów i Nandów.

— Ojcowie z Zakonu Ducha Świętego docierają do Ugandy w 1867 r., a ojcowie biali w 1879 r.

— Katolicy 30,7%, protestanci 12,6%, muzułmanie 2,6%.

WYBRZEŻE KOŚCI SŁONIOWEJ

— Od 1960 r. republika prezydencka. Stolica: Abidżan.

— W dżungli żyją jeszcze leśne plemiona Betę i Gagu. zaś pozostałe ludy Bantu (Ashanti, Kru, Mande, Malińke, Senufo) zajmują się rolnictwem, hodowlą i rybołówstwem. Mande mają za sobą okres chlubnej przeszłości, kiedy to, zorganizowani w małe cesarstwa, stawili czoła nawet islamowi.

— Na wybrzeże przybywa, co prawda, sporo misjonarzy już w XV i XVII w., ale dopiero w 1881 r. zakonnicy z Lyonu zatrzymują się tu na stałe.

— Animiści 45%, muzułmanie 24%, katolicy 14,4%, protestanci 2,5%.

WYSPY ŚW. TOMASZA l KSIĄŻĘCE

— Od 1975 r. republika demokratyczna. Stolica: Sao Toma.

— Znajdujące się na południowym krańcu Zatoki Gwinejskiej wyspy odczuwają bliskość Gabonu i Kamerunu. Najstarszym pniem etnicznym są Bantu-Sudańczycy (Tekę, Kota, Fang),

którzy jednak przemieszali się potem z rasą przypływających na wyspy handlarzy i osadników.

— Na wybrzeżach Gabonu, a prawdopodobnie i na Wyspach ląduje w 1481 r. Portugalczyk Diego Cao, który przywozi sporo misjonarzy. Prawdziwą działalność misyjną w Zatoce Gwinejskiej można jednak zaobserwować dopiero od 1844 r.

— Katolicy 90%.

WYSPY ZIELONEGO PRZYLĄDKA

— Od 1975 r. niepodległa republika. Stolica: Praia.

— Ludność typu portugalsko-kontynentalnego, wywodząca się ze związków portugalskich osadników z czarnoskórymi kobietami z plemion Felup, Papel, Balante, należących do sudańskiej grupy Wolofów.

— Wyspy zostają odkryte i skolonizowane w 1441 r. przez Por-tugalczyków. Przybyli w 1466 r. franciszkanie zakładają tu w 1532 r. biskupstwo.

— Katolicy 90,9%.

ZAIR

— Od 1960 r. niepodległa republika. Stolica: Kinszasa.

— Rozległy obszar Zairu zaludniają ludy chamickie, sudań-skie, Bantu i leśni Murzyni. Wśród ludów sudańskich, dobrych rolników, warto wspomnieć o Mangbetu, w przeszłości okrutnych kanibalach, zjednoczonych w niewielkie królestwa. Bantu dzielą się na wiele plemion: Wumbu, Yaka i Kongo, poprzednio wchodzących w skład królestwa Kongo, Luba, Kuba, Lunda — rolnicy i hodowcy, Zande, Holoholo, Zuma i Bira żyjący w górach i lasach. Leśni Murzyni to: Bambuti, Ba-binga i Batua, Pigmeje lub pigmoidalni — doskonali myśliwi i prawie zawsze cywilizowani. Najpopularniejszym językiem jest ki-suahili.

— Pierwsi misjonarze przybywają do królestwa Kongo w 1490 r., ale w wiekach następnych stacje często muszą walczyć z wrogością miejscowych książąt.

— Animiści 49,4%, katolicy 30,7%, protestanci 9,6%, muzułmanie 0,4%.

ZAMBIA

— Od 1964 r. niepodległa republika. Stolica: Lusaka.

— Na obszarze dawnej północnej Rodezji w przeszłości istniało królestwo Rothse, królestwo bogatych właścicieli stad. W XIX w. napłynęło tu sporo Arabów, a przede wszystkie ludów Bantu (Shoma, Ila, Tonga, Sotho, Nyanja i Bamba) zajmujących się rolnictwem i hodowlą.

— Pierwszymi misjonarzami przybyłymi w 1561 r. do król^ji stwa Monomotapy są jezuici. ™

— Animiści 60,5%, katolicy 26,4%, protestanci 6,6%.

ZIMBABWE

— Dawna Południowa Rodezja, od 1980 r. niepodległa republika. Stolica: Harara (Salisbury).

— Ludność stanowi w większości Bantu, Arabowie i Murzyni, wywodzący się z południa i północy. Bantu (Lemba, Venda) są rolnikami, górnikami i kowalami, hodowcami (Shona) lub rolnikami i rzemieślnikami jak Tongo, Ila i Shoto-Czuana. Żyją jeszcze niedobitki plemion buszmeńskich, osiadłych z dawnych czasów w południowej Afryce.

— W latach 1606—1879 działają tu jezuici, do których przyłączają się w 1889 r. ojcowie biali.

— Animiści 60%, protestanci 18%, katolicy 8%, żydzi 0,08%.

POSIADŁOŚCI BRYTYJSKIE

— Wyspa Świętej Heleny.

— Ludność w większości protestancka.

POSIADŁOŚCI FRANCUSKIE

— Wyspy Mayotte i Reunion.

— Ludność w większości katolicka. /

POSIADŁOŚCI HISZPAŃSKIE

— Ceuta, Melilla i mniejsze tereny na północnym wybrzeżu Maroko.

— Ludność w większości

 

AMERYKA PÓŁNOCNA l ŚRODKOWA

ANTIGUA

— Od 1981 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką

Brytanią.

Stolica: Saint John's.

— Protestanci 70%, katolicy 15,5%.

BAHAMA

Od 1973 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką

Brytanią.

Stolica. Nassau.

— W przeważającej części Murzyni i Metysi z Ameryki Południowej i Afryki przywiezieni tu, by zastąpić wymarłych z powodu nieludzkiego traktowania ich przez kolonizatorów Ara-waków i Karaibów.

— 12.X.1492 r. na wyspie Guanahani (S. Salvador) ląduje Krzysztof Kolumb, a z nim kilku misjonarzy.

— Protestanci 58%, katolicy 20%.

BARBADOS

— Od 1966 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką

Brytanią.

Stolica: Bridgetown.

— Większość murzyńska (91%), mniejszość stanowią biali i Metysi.

— Wyspy ewangelizują w XVI w. przybyli z Hawany dominikanie i franciszkanie.

— Protestanci 80%, katolicy 6,4%.

BELIZE

— Dawny Honduras Brytyjski, od 1981 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytanią. Stolica: Belmopan.

— W znacznej części Murzyni z Jamajki, Indianie amerykańscy i Metysi, potomkowie czarnych Karaibów i Miskito, kupców i piratów.

— Po przybyciu Cortesa w 1519 r., napływają dominikanie i franciszkanie (1523).

— Katolicy 59,7%, protestanci 25,3%.

DOMINIKA

— Od 1978 r. niepodległa republika stowarzyszona z Wielką Brytanią. Stolica: Roseau.

 — Zamieszkujący obecnie teren Murzyni i Metysi są potomkami ludów amerindyjskich, których dokładne pochodzenie nie jest wyjaśnione (Azja? Wyspy Pacyfiku? Jedno i drugie?). Na pewno, zwłaszcza ci zamieszkali na południu, mają cechy mongoloidalne.

— Wyspa odkryta i skolonizowana w 1494 r. W tym okresie dominikanie i franciszkanie ewangelizują Indian i Murzynów.

— Katolicy 87,7%.

DOMINIKANA

— Od 1963 r. zjednoczona republika prezydencka. Stolica: San Domingo.

— Na historycznej Hispanioli (Haiti) Kolumb podziwia rasę Karaibów jedną z najbardziej zgrabnych posągowych w Ameryce Środkowej. Po wymarciu Karaibów, nieludzko traktowanych niewolników, przybywają Murzyni i amerindowie. Dzisiejsza ludność składa się z Mulatów, Murzynów i białych.

— Od odkrycia w 1492 r. wyspa pozostaje we władzy kupców i piratów. W 1512 r. San Domingo jest biskupstwem i ośrodkiem misyjnym.

— Katolicy 97,2%, protestanci 0,7%.

GRENADA

— Od 1974 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytanią. Stolica: Saint George's.

— Ludność składa się w większości z Murzynów i Metysów.

— Ewangelizacja wyspy rozpoczyna się w XVI w., prawdopodobnie podczas badania Trynidadu i wybrzeży Wenezueli.

— Katolicy 65,4%, protestanci 30%.

GWATEMALA

— Od 1966 r. zjednoczona republika prezydencka. Stolica: Guatemala.

— Także i tutaj, w pobliżu Meksyku, pozostały ślady wysokiej i bogatej cywilizacji Majów. Po ich wymarciu pojawiły się plemiona amerindyjskie: Talamanca, Sumo, Tuaca, Ulna, Gu-atuso i ludy karaibskie. Dzisiejsza ludność składa się z Ame-rindów, Metysów, Kreolów i Europejczyków.

— Założenie miasta Guatemali (1524) wywiera pozytywny wpływ także na ewangelizację tego rejonu.

— Katolicy 94%, protestanci 4%.

HAITI

— Od 1804 r. niepodległa zjednoczona republika prezydencka. Stolica: Port-au-Prince.

Na miejsce pierwotnej ludności, Arawaków i Karaibów, pojawiają się Amerindowie z Północnej i Południowej Ameryki, a po nich Murzyni, Mulaci i biali.

— W 1494 r. ewangelizuje Karaibów misjonarz Bernardo Boyl. po nim w 1511 r. przybywają dominikanie.

— Katolicy 94,8%, protestanci 5%.

HONDURAS

— Od 1822 r. niepodległa republika. Stolica: Tegucigalpa.

— Na tym obszarze żyją jeszcze ostatni potomkowie ludu Miskito, myśliwych i zręcznych kupców, oraz ludu Cuna z gór. Także i tu mamy kolorowy wachlarz ras: Amerindowie, Metysi, Kreole, Europejczycy, Murzyni i Zambos.

— Po wyczerpującej walce Hiszpanie ujarzmiają kraj, a franciszkanie go ewangelizują w 1550 r.

— Katolicy 92,9%, protestanci 1,2%.

JAMAJKA

— Od 1962 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytanią. Stolica: Kingston.

— Leżąca pośrodku Morza Karaibskiego wyspa zawsze była celem działań korsarzy, osadników i kupców. W XVI w. zamieszkiwali ją Karaibowie o tradycjach matriarchalnych, dziś zaś Murzyni, Metysi, Hindusi, Europejczycy i Chińczycy.

— Od 1513 r. franciszkanie i dominikanie działają wśród Indian i Murzynów.

— Protestanci 75,5%, katolicy 9,9%.

KANADA

— Od 1982 r. państwo wchodzące w skład Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Ottawa.

— Tundry Kanady północnej były kolebką Eskimosów, myśliwych i hodowców rasy mongoloidalnej i Aleutów, również myśliwych i rzeźbiarzy w kości i rogu. W lasach iglastych żyły dwie wielkie grupy Indian: Athabaskowie i Algonkini, na preriach zaś i w rejonie Wielkich Jezior Huroni, Irokezi, Siuksowie, i inne mniejsze plemiona. Dziś ludy te są już nieliczne i ucywilizowane.

— Antoine i Guillaume Bretończyk, kapelani Jacguesa Cartier, są pierwszymi ewangelizatorami ,,Nowej Francji" (1534).

— Katolicy 45,3%, protestanci 33,9%, prawosławni 1,2%, żydzi 1,1%.

KOSTARYKA

— Od 1949 r. zjednoczona republika prezydencka. Stolica: San Jose.

— Obecnie zamieszkują ją Kreole, Amerindowie, Metysi, Murzyni i Mulaci reprezentując całą gamę ras i kolorów, typową dla regionu, który zawsze był celem wypraw badaczy i marzycieli.

Odkryta przez Kolumba w 1514 roku , zostaje zbadana i zkolonizowana

Katolicy 97,4% , protestanci 1,6% , żydzi 0,06%

KUBA

— Od 1976 r. republika socjalistyczna. Stolica: Hawana.

— Gdy na wyspie ląduje Kolumb, mieszkają na niej Arawako-wie i Karaibowie. Po ich wymarciu, na Kubę imigrują ludy amerindyjskie. które etapami (Trynidad, Małe Antyle i Wielkie Antyle) docierają tu w XVIII—XIX w. Dzisiejsza ludność składa się z białych, Murzynów i Mulatów.

— Odkryta przez Kolumba w 1492 r., w latach następnych zostaje skolonizowana i zewangelizowana.

— Katolicy 88,5%, protestanci 9,3%, żydzi 0,1%.

MEKSYK

— Od 1821 r. niepodległa federalna republika prezydencka. Stolica: Meksyk.

— Jeszcze dziś większość ludności przypomina cechami fizycznymi i kulturowymi wielkich przodków, Nahua-Maya (Aztekowie). Inwazję Azteków przeżyli Seri, Yopi, Mixe, Taraskowie, Zapotakowie, Mixtekowie i Majowie. Na tej bazie etnicznej powstała dzisiejsza ludność Meksyku: biali, Kreole, Amerindowie, Metysi.

— W 1518 r. ksiądz Juan Diaz odprawia pierwszą Mszę św. w Meksyku, a w 1519 r. towarzyszy wyprawie Cortesa.

— Katolicy 93%, protestanci 3,6%, żydzi 0,1%.

NIKARAGUA

— Od 1821 r. niepodległa zjednoczona republika. Stolica: Managua.

— Także i tutaj resztki dawnych ludów Indian Guaimi i Talamanca zlały się z rasą murzyńską i białą, co dało początek współczesnej ludności złożonej z Metysów, białych, Murzynów i Amerindów.

— W 1522 r. Hiszpan Gil Gonzales odkrywa i ewangelizuje wybrzeża kraju.

— Katolicy 94,5%, protestanci 2,1%.

PANAMA

— Od 1903 r. niepodległa republika prezydencka. Stolica: Panama.

— Obszar, przez który wiódł łączący północ i południe Ameryki ,,Camino real", zamieszkiwały ludy amerindyjskie i murzyńskie, często koczownicze. Dziś najliczniejsze grupy stanowią biali, amerindowie, Metysi, Murzyni i Mulaci.

— Karawany i przeciągające tędy wojska ułatwiały ewangelizację. Już w1513r. powstało biskupstwo w Darien, a w 1519 r w Panamie.

— Katolicy 92%, protestanci 5%, żydzi 0,09%.

SAINT KITTS A NEVIS

— Od 1983 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytania. Stolica: Basseterre.

— Protestanci 70%, katolicy 7,5%.

SAINT LUCIA

— Od 1979 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytania. Stolica: Castries.

— Katolicy 80,6%.

SAINT VINCENT l GRENADINE

— Od 1979 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytanią. Stolica: Kingstown.

— Protestanci 65%, katolicy 19%.

SALWADOR

— Od 1821 r. zjednoczona republika prezydencka. Stolica: San Salvador.

— Obecni mieszkańcy (Metysi, Amerindowie, Kreole) są potomkami białych osadników i ludów murzyńskich (czarni Karaibowie).

— Hiszpanie podbijają te tereny w 1524 r., zakładają San Sal-vador i powierzają franciszkanom i dominikanom ewangelizację tubylców.

— Katolicy 69,5%, protestanci 1,5%, żydzi 0,2%.

STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI PÓŁNOCNEJ

— Od 1776 r. niepodległa federalna republika prezydencka, złożona z 50 stanów. Stolica: Waszyngton.

— Dzisiejsza ludność: biali Murzyni, Amerindowie, Azjaci nie mogą przekreślić tradycji czerwonoskórych: Czumaszów, Szoszonów i Waikurów (zręczni kupcy i doskonali myśliwi), Siuksów, Dakota, Winnebago, Iowa, Omaha, Kansas, Cri, Arapaho, Cheyennów i Komanczów, którzy stawiali swe wigwamy na całej wielkiej prerii i byli wytrawnymi jeźdźcami i łowcami bizonów. Na granicy Meksyku żyli Pueblos oraz Navaho i Apacze.

— Bezkresne terytorium jest ewangelizowane od 1526 r., poczynając od Florydy, Nowego Meksyku, Teksasu, Kalifornii i Kanady.

— Protestanci 32,5%, katolicy 22,3%, żydzi 2,6%, prawosławni 2,1%.

POSIADŁOŚCI BRYTYJSKIE

— Wyspy Anguilla, Cayman, Turks Caicos, Bermudy, Wyspy Dziewicze i Montserrat.

— Protestanci 80%, katolicy 7,4%.

POSIADŁOŚCI FRANCUSKIE

— Francuski Departament Zamorski obejmujący Gwadelupę, Martynikę, Saint-Pierre i Miquelon.

— Katolicy 90%.

POSIADŁOŚCI DUŃSKIE

— Od 1979 r. autonomiczne hrabstwo duńskie Grenlandii. Stolica. Godthab.

— Ludność złożona z Eskimosów i Duńczyków skupionych w mieście Thule i na wybrzeżu południowo-zachodnim.

— W X w. islandzcy Wikingowie kolonizują wybrzeża i przynoszą na nie symbole chrześcijaństwa.

— W większości luteranie.

AMERYKA POŁUDNIOWA

ARGENTYNA

— Od 1816 r. niepodległa federalna republika prezydencka. Stolica: Buenos Aires.

— Na północy Argentyny mieszkały dwa wojownicze i niecywilizowane ludy: Humahuaca i Diaghiti, podbite przez Inków, ale stawiające zaciekły opór konkwistadorom. W Pampie i Patagonii władza należała do Patagończyków, Pampeianów, Auca i Ona, zręcznych myśliwych i hodowców, zdziesiątkowanych później przez sąsiadujących Mapuków i białych osadników. W Chaco pozostały ślady po Indianach Mataco, Tobą, Pilaga, Vilela, Lule, też zajmujących się myślistwem i rybołówstwem. Obecna ludność jest mieszaniną ludów europejskich z przewagą Hiszpanów i Włochów.

— W 1516 r. żeglarz Diaz de Solis odkrywa Rio de la Pląta. W 1534 r. w jego ślady idzie Pedro de Mendoza i misjonarze.

— Katolicy 90%, animiści 6%, żydzi, 1,7%, protestanci 1,2%.

BOLIWIA

— Od 1825 r. niepodległazjednoczona republika prezydencka. Stolica: La Paz

— Dawne plemiona Indian Keczua, Aymara, Uru i Cipaia, podbite przez Inków na początku XV w., żyją jeszcze, choć w mikroskopijnych wręcz grupkach, i zajmują się pasterstwem i myślistwem. Obok nich Boliwię zamieszkują inni autochtoni: Arawakowie i Moxos, o tradycjach związanych z Inkami i z Hiszpanami. Indianie Siriono nadal mieszkają w dżungli, zachowując prymitywną kulturę ludów leśnych Obecna ludność składa się z Indian, Amerindów, Metysów, Kreolów i białych.

— W ślady Francisco Pizarro, który podbija Boliwię w 1529 r., przybywa ojciec Vincenzo Valverde, który wraz z innymi braćmi podejmuje dzieło chrystianizacji tego obszaru.

— Katolicy 94%, animiści 5%, protestanci 0,8%.

BRAZYLIA

— Od 1822 r. niezależna federalna republika prezydencka. Stolica: Brasilia.

— Lądując na wybrzeżach Brazylii, Portugalczycy spotykają autochtonów: Karaibów-Kalina i Arawaków, wojowników i grabieżców, ludożerców i uczestników makabrycznych rytuałów, wynalazców hamaka oraz Tupi-Guaranów, wśród których wyróżniają się szczepy Tupinamba, Parentintin, wojowników i myśliwych, odkrywców Herbamate. Poczynając od XVI w. da się wyróżnić wyraźnie odrębne obszary etniczne: Amazonię zamieszkałą przez dzikich Indian Macu, Shiriana i Trumai; Mato Grosso zamieszkałe przez Caraja i atletycznych Bororo; północny zachód z Karaibami Yagua, Araukanami, Ipurina, Tupi Omagua, Tucano, Otomachi i Ghivaro, wojowniczych i praktykujących ucinanie głów; wschód z plemionami Indian Caiapo i Yate, od niedawna dopiero nakłonionych do porzucenia, kultury leśnej i kanibalizmu. Z tego malowniczego pejzażu przetrwali: biali, Metysi, Murzyni i Amerindowie.

— W 1500 r. żeglarz i misjonarz Pedro A!varez Cabral dociera w okolice Bahia i odprawia tam pierwszą Mszę św.

— Katolicy 89%, protestanci 6,2%, animiści 1,2%, muzułmanie 0,2%, żydzi 0,09%.

CHILE

— Od 1818 r. niepodległa zjednoczona republika. Stolica: Santiago.

— W Chile zachowało się kilka grup dawnych ras: dobrze zorganizowani społecznie Arawakowie. zajmujący się produkcją wyrobów ze skóry; waleczni i stawiający zaciekły opór Hiszpanom Mapuce i żyjący nadal w prymitywnym stanie w Ziemi Ognistej Alakaluf i Yamana. Do dziś na brzegu spotkać można gigantyczne zsypiska muszli z małż. którymi odżywiają się te plemiona. Zamieszkujący znaczną część obszaru Amerindowie mówią dialektami Mapuce i Alakaluf.

— Do Chile przynoszą Ewangelię konkwistadorzy. W 1541 r, kapelan Pedro de Valdivia, Gonzales Marmolejo, zaczyna nawracać Arawakanów.

— Katolicy 89%, animiści 3,1%, protestanci 2,1%, żydzi 0,2%.

EKWADOR

— Od 1822 r. niepodległazjednoczona republika prezydencka. Stolica: Ouito.

— Autochtoniczna ludność Ekwadoru pochodzi z północy i należy do pnia Czibczów. Warto wspomnieć o dość prymitywnych Barbacoa, o Paez-Coconuco, Kaniari i Cara, którzy utworzyli własne królestwo i wznosili świątynie boga Słońca, Esmeralda i Manta, którzy pod wpływem Czibczów osiągnęli wysoki poziom cywilizacyjny. Dziś obok Kreolów, Amerindów, Metysów, Murzynów i Mulatów jako ostatni potomkowie grupy Barbacoa żyją Kadżapa i Coiorados.

— W 1526 r., a więc w parę zaledwie lat po inwazji Inków, nadciągają Hiszpanie, a w 1545 r. powstaje biskupstwo w Ouito.

— Katolicy 90%, animiści 1,2%, protestanci 0,2%.

GUJANA

— Od 1970 r. zrzeszona republika. Stolica: Georgetown.

— Z powodu niezdrowego klimatu mocarstwa kolonialne

14-XX wieków...

209

nigdy nie zajęły na stałe terytorium Gujany. Autochtoniczne plemiona Arawaków (Vapisiani, Madipian i Atorai) żyją na skraju puszczy, uprawiają ziemię i wyrabiają hamaki. Większość ludności stanowią Murzyni, Hindusi, Metysi, Amerindo-wie, Chińczycy, biali i Indianie Karaibscy.

— Ludy Karaibów, Arawaków i Tupi są powierzchownie ewangelizowane przez misjonarzy portugalskich.

— Protestanci 48.2%, hinduiści 14,1%, katolicy 11,2%, muzułmanie 3,2%.

KOLUMBIA

— Od 1819 r. niepodległazjednoczona republika prezydencka. Stolica: Bogota.

— Autochtoni pochodzą z Andów i należą do Czibczów (Mu-iska). Czibczowie Ouinbaya byli zręcznymi złotnikami; zostali wybici przez Hiszpanów i sąsiednich Putima. Wschodni Czibczowie byli niewielkimi posiadaczami ziemskimi i uprawiali ziemniaki i kukurydzę. Indianie Czioko, Muzo, Łącze, Pancze, mają wielu potomków, którzy wraz z Metysami, Mulatami, białymi, Murzynami i Amerindami tworzą współczesne społeczeństwo Kolumbii.

— Ewangelizacja tego obszaru zaczyna się z chwilą utworzenia biskupstwa Najświętszej Maryi w Darien (1512) i przybycia franciszkanina Luisa de Quevedo.

— Katolicy 90%, animiści 0,8%, protestanci 0,3%.

PARAGWAJ

— Od 1811 r. niepodległa republika prezydencka. Stolica: Asunción.

— Najstarszą etnicznie grupę stanowią Tupi-Guarani typu pigmeidalnego. Słynne były założone przez jezuitów „wsie indiańskie" (redukcje paragwajskie), które potem weszły w skład Republiki Guarani (1600—1750). W okolicach Chaco niektóre szczepy Guató, Chiquito, Chiriguano, Mascoi i Maca uprawiają ziemię i stopniowo przyjmują zdobycze cywilizacji. Ludność dzieli się na leśnych Indian, Amerindów, Guarani, Metysów, Kreolów i białych.

— W 1530 r. Sebastiano Ceboto odkrywa Paragwaj, a w 1547 powstaje biskupstwo w Asunción.

— Katolicy 94,3%, animiści 3,1%, protestanci 1,2%.

PERU

— Od 1821 r. niepodległa zjednoczona republika prezydencka. Stolica: Lima.

— U źródeł tego olbrzymiego zbiorowiska ludów znajdujemy „ludzi Andów", tj. Czinczia i Huanka, połączonych w konfederację (Grań Czimu), pasterzy i rolników, pochodzenia być może azjatyckiego. Później na scenę wkraczają Indianie

210

z andyjskiej grupy Pueblo; Kaczua, Aymara i Uru-Czipaia. tworzący duże wspólnoty, zajmujące się uprawą. Na początku XV w. pojawiają się Inkowie, wojownicze plemię ze skalistej fortecy Cuzco, nazywanej „pępkiem świata". Obecni Peru-wiańczycy to: Amerindowie, Metysi. Kreole, Murzyni, Mulaci i Indianie żyjący w lasach.

— Francisco Pizarro i Diego de Almagro podbijają Peru w 1533 r. i zaczynają chrystianizować kraj. W 1536 r. powstaje biskupstwo w Cuzco.

— Katolicy 91,4%, protestanci 0,7%.

SURINAME

— Dawna Gujana Holenderska, od 1954 r. autonomiczna część Holandii, a od 1975 r. niepodległa republika. Stolica: Paramaribo.

— W tej środkowej części Gujany występuje szeroka gama ras: Hindusi, Kreole, Indonezyjczycy, Murzyni, Amerindowie, Chińczycy i biali, potomkowie plemion Karaibów i Arawaków oraz ludność napływowa.

— Ewangelizacja obszaru rozpoczęła się w XVI w. Wiadomo o tym, że 1620 r. Kompania Indyjska prześladuje katolików z Surinamu.

TRYNIDAD l TOBAGO

— Od 1976 r. niepodległy członek Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Port of Spain.

— Na wyspach leżących na wysokości Wenezueli zostały tylko wspomnienia po dawnych mieszkańcach tej ziemi: Karaibach i Arawakach. Dzisiejsza ludność jest złożona z Murzynów, Hindusów, Metysów, białych i Chińczyków.

— W 1498 r. Kolumb opływa Trynidad. Od 1516 r. niejednokrotnie podejmowane są próby przybicia do „perłowego wybrzeża", ale pozostają one bez skutku. Ewangelizacja rozpoczyna się prawdopodobnie ok. 1540 r.

— Katolicy 37%, protestanci 28,3%, hinduiści 23%, muzułmanie 5,8%.

URUGWAJ

— Od 1828 r. niepodległa zjednoczona republika. Stolica: Montevideo.

— Ludność, prawie w całości, złożona jest z białych i Metysów, potomków Hiszpanów i Indian Guarani. Guajakowie i Kaingua z grupy Tupi-Guarani, skolonizowani przez jezuitów (Republika Guarani) po ich wyjeździe powrócili do pierwotnego trybu życia.

— W 1516 r. Juan Diaz de Solis odkrywa Rio de La Pląta. Od 1616 r. ewangelizują kraj franciszkanie i jezuici.

— Katolicy 83,8%, protestanci 2,5%, żydzi 1,7%.

WENEZUELA

— Od 1811 r. niepodległa zjednoczona republika prezydencka. Stolica: Caracas.

— Bazę etniczną Wenezueli stanowią ludy Karaibów i Arawa-ków, o jednorodnej niemal kulturze, zróżnicowanej jedynie przez odmienne „zdobycze technologiczne". Kraj zamieszkuje wielu Metysów, nieliczni Indianie czystej krwi rozsiani na sawannach nad Orinoko (Llanos), Amerindowie i biali trzymający się wzniesień na wybrzeżu.

— Osadnicy hiszpańscy przybywają do Wenezueli w 1546 r., a wraz z nimi pojawiają się także misjonarze. Biskupstwo w Córo pochodzi z 1532 r.

— Katolicy 84%, protestanci 0,2%.

POSIADŁOŚCI BRYTYJSKIE

— Wyspy Falklandy (Malwiny), ze stolicą w Stanley.

— Prawie sami protestanci.

POSIADŁOŚCI FRANCUSKIE

— Gujana Francuska, departament zamorski Francji od 1947 r. Stolica: Cayenne.

— Katolicy 78,1%.

POSIADŁOŚCI HOLENDERSKIE

— Antyle Holenderskie, autonomiczna część Holandii. Stolica: Willemstad.

— Katolicy 88,1%.

 

AZJA

AFGANISTAN

_ Od 1978 r. republika demokratyczna. Stolica: Kabul.

— Mieszanka różnych ludów, najeżdżających kolejno k którego terytorium stanowiło jedyne przejście między Iran Indiami i środkową Azją. Główne grupy, to: irańscy Tac kowie, wyparci potem przez Afganów i Pathanów na bardziej niedostępne wzniesienia, aryjsko-hinduscy Kafiro1

 Czitralowie i Dardowie, mówiący dawnymi dialektami hin skimi oraz mongolscy Uzbekowie i Turkmeni.

— Jest to jeden z nielicznych krajów, w których chrzęści stwo nigdy nie zagościło na trwałe. Prawdopodobnie niek koczownicze społeczności zetknęły się z przejeżdżając tędy księżmi i kupcami, ale ostatecznie niepodzielnie z nował tu islam.

— Muzułmanie sunnici 80%, nieliczni żydzi.

ARABIA SAUDYJSKA

— Od 1932 r. niepodległa zjednoczona monarchia. Sto Rijad.

— Trzon ludności stanowią osiadli Arabowie, trudniący handlem i rolnictwem (hadarowie i fellachowie) oraz o v od nich liczniejsi koczownicy (beduini). Arabowie szczyc pochodzeniem od Ismaela, ale Pismo święte mówi także nych Arabach: Madianitach, Nabatejach i Beduinach. Jal wydaje, rdzennymi Arabami są właśnie Beduini, którzy za wali podstawowe cechy ludów przedislamskich. Do innej należą posługujący się językiem arabskim Somalowie i Be rowie, osiadli w Afryce jeszcze przed nadejściem Ara Wspomnieć należy o starożytnym królestwie Nabatejów trą), powstałym w momencie ekspansji Arabów na północ o Saracenach, dość niespokojnych koczownikach arabs Na południu mieszkały ludy Minejów, Sabejów i Himyari które utworzyły cztery słynne królestwa, m.in. biblijne lestwo Saby.

— Nigdy nie było tu zorganizowanych gmin. Przejeżdżę w VI w. Syryjczycy i Etiopczycy, a wcześniej jeszcze w 1 Panten, przynieśli co prawda Ewangelię na wybrzeża IV Czerwonego, do Arabii Petrejskiej i królestwa Omer^ ale islam zatarł wszelkie ślady chrześcijaństwa na tych miach.

— Muzułmanie 99%, chrześcijanie 1%.

BAHREIN

— Od 1971 r. monarchia dziedziczna. Stolica: Manama.

— Arabowie i Persowie, niegdyś trudniący się łowieniem pereł, dziś znajdują pracę przede wszystkim w przemyśle, przy wydobyciu ropy naftowej. Należą do wielkiej rodziny arabskiej, wywodzącej swój ród od Ismaela, przyrodniego brata Izaaka, który z kolei był jednym z patriarchów Izraela, z czego wniosek, że Arabowie i Żydzi są narodami spokrewnionymi.

— Kilku misjonarzy odwiedza porty Zatoki Perskiej pod koniec II w. Zachowała się także pamięć o biskupie Bahrein.

— Muzułmanie 83%, chrześcijanie 7,1%, inne wyznania 7,5%.

BANGLADESZ

— Od 1971 r. niepodległa republika. Stolica: Dhaka,

— Podłoże etniczne stanowią aryjscy Bangowie, pierwszy lud zamieszkujący te ziemie. Ludność bengalska rozproszona jest w licznych wsiach, żyje przeważnie z rolnictwa, a konkretnie z uprawy ryżu i juty.

— Jezuita Rodolfo Acquaviva przyczynia się do założenia w 1582 r. Kościołów Bengalii, Dhakki i Chittagongu. Inni jezuici działają w Lahore, na dworze Akbara Wielkiego, w 1591 r.

— Muzułmanie 35,4%, hinduiści 13,5%, protestanci 0,3%, katolicy 0,1%.

BHUTAN

— Od 1907 r. monarchia dziedziczna. Stolica: Thimbu i Puna-kha.

— Ludność zajmuje się uprawami rolnymi i leśnymi, hodowlą słoni i koni oraz rzemiosłem. Działalność oświatową prowadzą głównie klasztory lamajskie.

— Jezuici Cacella i Cabral przybywają tu z Bengalii w 1627 r. Inni, misjonarze przejeżdżający tęd} do Tybetu, nie pozostawili śladów.

— Buddyści 99,9%.

BIRMA

— Od 1974 r. republika socjalistyczna. Stolica: Rangun.

— Birmani — osiadły lud wywodzący się od dawnych Khasi, Mon i Lava-Kamu, zajmują równinę i najżyźniejsze pogórze. Uprawiają ryż, a z Hindusami łączy ich miłość do muzyki i teatru.

— Jako pierwszy przybywa na te ziemie franciszkanin Pierre Bonfer, w 1544 r. Później Franciszek Ksawery prosi o misjonarzy dla Pegu, ale kapucyni przybywają dopiero w 1643 r.

— Buddyści 88%, protestanci 3,4%, muzułmanie 2,7%, animi-ści 2,4%, hinduiści 1,7%, katolicy 1,1%.

BRUNEI

— Od 1983 r. niepodległy sułtanat. Stolica: BandareSeri Bega-wan (Bru-nei).

— Tubylczy Malajowie, ukształtowani m.in. pod wpływem kultury hinduskiej, chińskiej i islamskiej, żyją zwłaszcza na wybrzeżu i na równinach wzdłuż rzek. Brak, co dziwne, negri-tos i Melanezyjczyków. W środkowej, górzystej części kraju mieszkają indonezyjscy Dajowie, niegdyś słynni kanibale i łowcy głów, dziś zajmujący się zbieraniem leśnego runa, rolnictwem, łowiectwem i rybołówstwem.

— Ziemię tę, do której w 1521 r. przybił Magellan, opanowali, skolonizowali i zewangelizowali Portugalczycy.

— Muzułmanie 90%, chrześcijanie 1%.

CHINY

— Od 1949 r. republika ludowa. Stolica: Pekin.

— Chińczycy pochodzą z dwóch linii rasy mongoidalnej: chińskiej i południowo-mongolskiej, wywodzących się z Kan-su, dokąd przywędrowały w XX w. p.n.e. Na przestrzeni wieków z północy napływały plemiona mongolskie. Tunguzi, Mandżu-rowie i Mongołowie którzy, zwłaszcza na północy, pozostawili widoczne ślady w wyglądzie rasy chińskiej. W Tybecie występują poza tym indoaryjscy Bhotia, Dardowie i Baltowie.

— Nestoriański mnich Olopen dociera w 635 r. do Szeńsien, gdzie wznosi klasztory i kościoły. Na początku XIV w. przebywa w Chinach franciszkanin Odorico da Pordenone, który zakłada tu małe gminy.

— Konfucjoniści 20%, buddyści 15%, muzułmanie 4,8%, tao-iści 3%, katolicy 0,3%, lamaiści (Ty bet) 0,1%, protestanci 0,07%.

CYPR

— Od 1959 r. republika. Stolica: Nikozja.

— Ludność w większości grecka, ale z dużym procentem Turków, Ormian i mieszkańców Wschodu.

— Cypr otrzymuje Ewangelię od św. Pawła Apostoła w 45 r., kiedy to Apostoł wraz z Barnabą i Markiem przechodził całą wyspę, od Salaminy do Pafos.

— Prawosławni 56%, katolicy 28,5%, muzułmanie 15,5%.

FILIPINY

— Od 1946 r. republika prezydencka. Stolica: Manila.

— Plemiona rasy negroidalnej żyją na obszarze leśnym, Ma-nobo, Manaaia, Igorotowie, Calinga i Ifugao są rolnikami i hodowcami bawołów i krów, zaś Ilocono i Pamapanga są pochodzenia indonezyjskiego.

— W 1330 r. franciszkanin Ooorico da Pordenone zatrzymuje się tu przejazdem w drodze do Chin. W 1521 r. kapelan Magellana odprawia pierwszą Mszę św. na wyspach.

2I5

INDIE

— Katolicy 84,9%, muzułmanie 3,7%, niezależny Kościół filipiński 2,9%, protestanci 2,3%, animiści 1%.

— Od 1947 r. republika federalna. Stolica: Delhi.

— Aryjscy najeźdźcy zastają już na terytorium Indii plemiona Mundów i Drawidów rasy negroidalnej. Na przestrzeni wieków napływają przedstawiciele innych ras i ludów: Parsowie, Persowie, Macedończycy, Hunnowie Heftalici, Arabowie, Jurkowie, Mongołowie, Europejczycy i inne pomniejsze grupy spokrewnione z negroidami z Filipin, Andamanów, Nikoba-rów, Malakki, z Pigmejami z Kongo, z negroidami z Australii i Melanezji.

— Jak głosi tradycja, zachodnie Indie i Malabar zostały ze-wangelizowane przez św. Tomasza Apostoła (ok. 40 r.), który poniósł śmierć męczeńską w Mylapore w 70 r.

— Hinduiści 82%, muzułmanie 11%, protestanci 2,6%, sikho-wie 1,9%, katolicy 1,1%, buddyści 0,7%, animiści 0,4%.

INDONEZJA

IRAK

— Od 1945 r. republika prezydencka. Stolica: Djakarta.

— Na miejsce ludów austro-nezyjskich na wyspy napływają Ariowie i Drawidowie, Arabowie i Chińczycy. Obecna ludność Indonezji składa się z Negritos, Toala, Nias, Dajaków, Niko-barezów, Sundajczyków, Ilokono, Sumbawa. Malakka jest do tej pory siedzibą grup pigmoidalnych: Semang, Sakai i Jakudu. Andamańczycy Minkopowie, Ognowie i Djarna są typu negroi-dalnego.

— Odorico da Pordenone dociera na Sumatrę w 1323 r., ale na trwałe chrześcijaństwo pojawia się dopiero w 1522 r., gdy na Molukki i Celebes przybywają Portugalczycy.

— Muzułmanie 89%, protestanci 2,8%, hinduiści 2,7%, buddyści 2%, animiści 2%, katolicy 1,8%.

— Od 1968 r. republika. Stolica: Bagdad.

— Obok ostatnich Yezydów, czcicieli diabła, żyją plemiona kurdyjskie i beduińskie. Główny trzon ludności stanowią Arabowie, którzy osiedlili się tu w średniowieczu, a dziś zajmują się rolnictwem i prowadzą częściowo osiadły, a częściowo koczowniczy tryb życia. Resztę ludności stanowią Asyryjczy-cy, Ormianie, Syryjczycy, Jurkowie i Żydzi.

— Do kolonii żydowskich, licznie występujących w Mezopotamii, od 170 r. przybywają misjonarze z Edessy.

— Muzułmanie sunnici i szyici 93,6%, katolicy 1,6%, inni chrześcijanie 1%, żydzi 0,02%.

216

IRAN

— Od 1979 r. republika islamska. Stolica: Teheran.

— Persja jest kolebką Ariów, plemion ludów indoeuropejskich osiadłych między Tygrysem a Indusem. Do dziś większość mieszkańców to przedstawiciele ludów irańskich z domieszką elementów turecko-mongolskich i arabskich. Dzielą się oni na Kurdów, prymitywnych i agresywnych pasterzy, Lurów. Beluków. Ormurów (również pasterze) i Tadżyków — rolników Stanowiący mniejszość Parsowie wyznają religię Zaratustry, uprawiają kult ognia i nie grzebią zmarłych

— W 80 r. istnieje jeden Kościół (Arbela). który jednak potem znika. Od 250 r. w Persji głosi Ewangelię Kościół syryjski, a w IV w. istnieje już kilka biskupstw.

— Muzułmanie szyici 99,1%, chrześcijanie 0,5%, żydzi 0,1%, katolicy 0,09%.

IZRAEL

— Od 1948 r. republika parlamentarna. Stolica: Jerozolima.

— Na ziemiach Kanaan i Palestyny mieszkają Izraelici, ocaleli z diaspory i Arabowie. Nie ma ludów powiązanych z biblijnymi narodami Kananejczyków. Edomitów, Moabitów, Amrnoni-tów, Amorrejczyków, Madianitów. Amalecytów i Filistynów.

— Po śmierci Jezusa z Nazaretu pragmina jerozolimska pozostaje aż do upadku Jerozolimy (70 r.) przywódcą i centrum ewangelizacji. Pierwszym jej biskupem jest Jakub Młodszy.

— Żydzi 83,4%, muzułmanie 12,9%, chrześcijanie 1,8%, katolicy 0,4%.

JAPONIA

— Od 1946 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Tokio.

— Obecną ludność stanowią grupy mongoidalne pochodzące z Chin, Korei, Malazji, Ryu Kyu i Formozy, które stopniowo zasiedlają wyspy oprócz Hokkaido. określanej mianem ..ziemi barbarzyńców", ponieważ jest zamieszkała przez Ajnów. Współcześni Japończycy pochodzą z połączenia się Ajnów, Chińczyków, Indonezyjczyków i Malajów.

— W 1549 r. głosi Ewangelię Franciszek Ksawery, po nim w następnych latach, przybywają do Japonii jezuici, dominikanie i franciszkanie.

— Shintoiści 53,8%, buddyści 43,9%, protestanci 0,6%. katolicy 0,3%, muzułmanie 0,2%, prawosławni 0,02%.

JEMEN

— Od 1962 r. republika. Stolica: Sana.

JEMEN POŁUDNIOWY

— Od 1970 r. republika ludowo-demokratyczna. Stolica: Aden.

— W przeszłości Arabia felix (X w. p.n.e) osiągnęła wysoki

217

poziom polityczny i kulturowy. W rejonietym mieszkali Minejo-wie, Sabejowie, Himyaryci, podzieleni na 4 królestwa. Obecni mieszkańcy, to w olbrzymiej większości Arabowie saudyci. sunnici i szyici, trudniący się wyrobem przedmiotów ze skóry, rękodziełem artystycznym i wyławianiem pereł.

— Do dawnego królestwa Omerytów przybywają św. Bartłomiej Apostoł i w 190 r. katecheta sycylijski Panten. Poczynając od IV w. obecność kolonii żydowskich sprzyja ugruntowaniu się chrześcijaństwa, a także doktryny monofizyckiej.

— Jemen — muzułmanie 99,3%.

— Jemen Południowy — muzułmanie 90%.

JORDANIA

— Od 1946 r. niepodległe królestwo. Stolica: Amman.

— i_udność stanowią osiadli Arabowie (fellachowie), na wpół koczowniczy hodowcy stad i beduini, hodowcy wielbłądów. Podobnie jak i w innych państwach arabskich wyraźnie akcentuje się różnicę między fellachami a beduinami. Król jordański, pochodzenia beduińskiego, nie ukrywa bynajmniej swej sympatii dla koczowniczych plemion.

— Po upadku Jerozolimy w 70 r. niektórzyjudeo-chrześcijanie chronią się w Pełli w Jordanii. Pod koniec VI w. Jordania liczy już 15 biskupstw.

— Muzułmanie 88,4%, chrześcijanie 5,9%, katolicy 0.5%.

KAMBODŻA

— Od 1949 r. republika ludowa. Stolica: Taipei (Phnom Penh).

— Pierwsze wiadomości o królestwie Kambodży pochodzą z IV—XII w., kiedy to zagarnęła ona królestwo Champa (Annam). W XIII w. sama z kolei pada ofiarą najazdu Tajów, po czym znika z mapy podczas walk z Mongołami. Obecną ludność stanowią Wietnamczycy. Chińczycy, Europejczycy i Khmerowie. pochodzący z Półwyspu Indyjskiego.

— Jezuita Fernando Mendez Pinto przybywa w te strony w 1554 r., a w następnym roku dominikanin Gaspare da Cruz podejmuje próbę ewangelizacji ludności. W 1576 r. ma miejsce pierwsza męczeńska śmierć za wiarę.

— Buddyści 96,6%, muzułmanie 2,1%, katolicy 1,1%.

KATAR

— Od 1971 r. monarchia dziedziczna. Stolica: Doha.

— Ludność złożona z arabskiej większości oraz hinduskiej i murzyńskiej mniejszości. Półwysep jest płaski, piaszczysty i stepowy, niemal pozbawiony oaz, ale ma przebogate złoża ropy naftowej. Ci z mieszkańców, którzy nie są zatrudnieni przy jej wydobyciu, zajmują się uprawa drzew palmowych, koczowniczym pasterstwem i wyławianiem pereł.

2I8

— Już od czasów apostolskich przez region ten wędrują mi-sjonarzp kierujący się do królestwa Omerytów i Indii.

— Muzułmanie sunnici 90%.

KOREA POŁUDNIOWA

— Od 1948 r. republika prezydencka. Stolica: Seul.

— Pierwsze wiadomości o Korei pochodząz 109 r. p.n.e., kiedy to podbijają ją Chińczycy, którzy pozostaną tu panami do 314 r. n.e. W XIII w. pada ofiara inwazji mongolskiej, w 1592 r. próbują nią zawładnąć Japończycy, aż wreszcie traktat z 1835 r. sankcjonuje podział władzy między Chiny i Japonię. Zachowały się namacalne ślady cywilizacji chińskiej i japońskiej rodem z wysp Ryu Kyu, zmieszanych z miejscowa kulturą mongoidalną.

— Wysyłani co roku na dwór pekiński ambasadorowie przywożą z powrotem do ojczyzny (1777) kilka katolickich ksiąg, z ciekawością czytanych przez koreańskich intelektualistów. Ochrzczony w Pekinie w 1784 r. Koreańczyk Piotr Ni stwarza zręby narodowego Kościoła.

— Buddyści 40%, protestanci 19,5%, konfucjoniści 17%, katolicy 4,4%.

KOREA PÓŁNOCNA

— Od 1948 r. republika ludowo-demokratyczna. Stolica: Phiongjang.

— Szamani i animiści 30%, buddyści 38%, konfucjoniści 16%, protestanci i katolicy — zob. Korea Południowa.

KUWEJT

— Od 1961 r. niepodległe szejkostwo. Stolica: Kuwejt.

— Niewielu Persów, a w większości Arabowie zajmujący się wyławianiem pereł i wydobyciem ropy naftowej. Arabowie mają za sobą bogatą tradycję historyczną, związaną z królestwem Madian i Nabatajów, utworzonymi przez aktywne ludy beduińskie, wywodzące swój ród od patriarchy Ismaela.

— Ponieważ tędy prowadziła droga do Mezopotamii i Indii, więc misjonarze pojawiali się już w pierwszych dwóch wiekach naszej ery.

— Muzułmanie 96,7%, katolicy 3,2%, inni chrześcijanie 0.1%.

LAOS

— Od 1975 r. republika ludowo-demokratyczna. Stolica: Vien-tiane.

— Ludność dzieli się na dwie odrębne grupy: w dolinie Me-kongu przeważają Tajowie, stojący na wyższym poziomie cywilizacyjnym, na północy zaś, wzdłuż granicy z Annamerr i w górach żyją Moi (Ka), mieszkający w lasach i zajmujący

 

LIBAN

się myślistwem i rolnictwem. Inne plemiona prymitywne to Meo, zamieszkali w górnym Laosie.

— W 1630 r. przebywają tu na krótko trzej misjonarze, zaś inni zatrzymują się przejazdem.

— Buddyści 80%, katolicy 1.2%, protestanci 1,1%.

— Od 1943 r. zjednoczona republika prezydencka. Stolica: Bejrut.

— Ludność Libanu tworzy nader barwny wachlarz grup etnicznych i wyznań religijnych: od chrześcijan melkitów i maro-nitów, przez Arabów druzów i szyitów po sunnitów. Historycznie Liban wiąże się z Fenicjanami, wielkimi kupcami i żeglarzami. Najpierw zawładnęli nim Persowie, potem Macedończycy, Seleucydzi, a wreszcie Rzymianie, dzięki jednak niedo-stępności terenów położonych w głębi kraju nigdy nie nastąpi pełne i bezpośrednie uzależnienie. Liban obronił się także przed naporem islamu, głównie dzięki żywiołowej opozycji koczowniczych plemion Dżaradżymachów, którzy szukali tu schronienia przed Bizancjum.

— Rejon Tyru i Sydonu był miejscem działalności samego Jezusa. Tu schronili się chrześcijanie jerozolimscy po męczeńskiej śmierci diakona Szczepana. Całe wybrzeże libańskie i syryjskie było objęte ewangelizacją od samych początków chrześcijaństwa.

— Wyznania chrześcijańskie 36,6%, muzułmanie 27%, katolicy 0,1%.

MALEZJA

— Od 1963 r. niepodległe państwo federalne. Stolica: Kuala Lumpur.

— Na terytorium federacji zamieszkują zasadniczo trzy rasy: Chińczycy, zajmujący się przede wszystkim handlem, Malajo-wie, przeważający w rolnictwie, administracji i wojsku oraz Hindusi, zajmujący się drobnym handlem, uprawą kauczuku i owoców tropikalnych.

— Po zdobyciu Malakki przez Portugalczyków (1511), docierają tu także pierwsi katoliccy misjonarze. W 1545 r. przez jakiś czas przebywa na Malakka Franciszek Ksawery.

— Muzułmanie 50%, buddyści 20%, taoiści i pokrewni im 17,3%, hinduiści 8,4%, katolicy 3,2%, protestanci 1,1%.

MALEDIWY

— Od 1968 r. republika prezydencka. Stolica: Mała.

— Historyczne ,,1000 wysp", by uchronić się przed najazdami piratów, wybierają protekcję Holandii d la swego sułtanatu: protekcja ta trwa aż do 1796 r. Aktualni mieszkańcy, będący mie-

szanka krwi indyjskiej i arabskiej, zajmują się handlem przetworami rybnymi i przerobem orzechów kokosowych.

— Portugalczycy lądują na Cejlonie w 1505 r. i stamtąd od 1518 r. podejmują ewangelizację samego Cejlonu i prawdopodobnie sąsiednich wysp.

— Muzułmanie 93.3%.

MONGOLIA

— Od 1924 r. niepodległa republika ludowa. Stolica: Ułan Bator

— Na obszarze Mongolii żyją: Mongołowie-Tatarzy. Buriaci, Torguci, Ordos i Kałmucy, przeważnie zajmujący się koczowniczym pasterstwem i rolnictwem. Ich instytucje i struktura społeczna stanowią odzwierciedlenie koczowniczego trybu życia. Są buddystami, oddanymi swemu klerowi (lamom). Mieszkają nadal w tradycyjnych okrągłych namiotach, zwanych jurtami.

— W XII i XIII w. do Mongołów z Wielkiej Krainy Tatarów docierają chrześcijanie rzymskokatoliccy i nestorianie. Tym ostatnim udaje się przetrwać tu dłużej. W 1246 r. Giovanni da Pian del Carpine zostaje przyjęty na dworze Wielkiego Chana Guyuka.

— Buddyści lamaiści 97,9%, muzułmanie 2%, tylko nieliczni katolicy.

NEPAL

— Od 1962 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Katmandu.

— Najliczniejszą grupę stanowią Newarowie. mówiący językiem aryjskich najeźdźców, tj. ludu Gurka, do dziś stanowiącego znaczny procent ludności. Oprócz nich mieszkają tu jeszcze Thakalowie. słynni ze swej gościnności i Rayowie, często oferujący swe usługi jako tragarze.

— Katolicyzm nigdy nie zdołał za puść i ć tu korzeni, m.in. z powodu niedostępności wielu obszarów i oporu ze strony łamów. W 1661 r. pojawiają się tu przejazdem, wracający z Chin jezuici Grueber i d'Orville.

— Hinduiści 89%, buddyści 8%, muzułmanie 3%, nieliczni katolicy.

oman

— Od 1970 r. niepodległy sułtanat. Stolica: Mascate.

— Ludność głównie arabska z mniejszością Hindusów i Persów. Pustynne obszary stwarzają warunki do koczownictwa, uprawy palm i owoców cytrusowych oraz hodowli wielbłądów.

— Prawdopodobnie przebywał tu św. Bartłomiej Apostoł, a potem katecheta Panten ok. 190 r.

— Muzułmanie sunnici 89,6%.

 

PAKISTAN

— Od 1956 r. republika islamska. Stolica: Islamabad.

— Mieszkańcy rasy hinduskiej i wyznania muzułmańskiego, żyjący przeważnie w niewielkich wioskach rozrzuconych wzdłuż biegów rzek. Pochodzą od tych samych ludów aryj-sko-europejskich, które wyparły na południe Drawidów, podporządkowały sobie miejscowych Mundów, i w dwóch etapach (1800 i 1000 p.n.e), zajęły dorzecza Indusu i Gangesu.

— Na wybrzeże przynieśli Ewangelię prawdopodobnie Apostołowie Tomasz i Bartłomiej, a później, ok. 190 r., katecheta Panten, podróżujący do Diu.

— Muzułmanie 84,6%, hinduiści 11,9%, chrześcijanie 0,8%, katolicy 0,7%, buddyści 0.4%.

SINGAPUR

— Od 1966 r. republika. Stolica: Singapore.

— Na mikroskopijnym wręcz terytorium żyją obok siebie Chińczycy, Malajowie, Hindusi i Europejczycy, zatrudnieni głównie w przemyśle i w portach. Niewielkie obszary uprawne nadają się na uprawę kauczuku, palm kokosowych, owoców egzotycznych, tytoniu oraz na hodowlę trzody chlewnej i drobiu.

— Jeśli chodzi o ewangelizację, Singapur nie ma własnej historii, ponieważ chrześcijaństwo dociera z Malezji i Malakki. Od XVI w. pojawiają się w miejscowych portach Portugalczycy a wraz z nimi kapelani.

— Muzułmanie 50,5%, buddyści 20%, hinduiści 8,3%, katolicy 4%.

SRI LANKA (CEJLON)

— Od 1972 r. republika parlamentarna. Stolica: Kolombo.

— Dawne Taprobane zamieszkiwały ludy rasy aryjskiej i dra-widyjskiej (Tamilowie). Spośród najstarszych mieszkańców do dziś żyją na wyspie Weddowie, dość prymitywni koczownicy i Cejlończycy, pochodzenia hinduskiego. Największy procent ludności pracuje w rybołówstwie, przy uprawie herbaty, cynamonu i kopru.

— Portugalczycy odkrywają wyspę w 1505 r. Pierwsza Msza św. zostaje odprawiona w Kolombo w kaplicy św. Wawrzyńca. W 1518 r. rozpoczyna się systematyczna ewangelizacja wybrzeży.

— Buddyści 69,3%, hinduiści 15,5%, muzułmanie 7.4%, katolicy 7,3%, protestanci 0.5%.

TAJLANDIA (SYJAM)

— Od 1968 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Bangkok.

— Dawny lud Tajów, pochodzący z Yunnamu, który zaatakował i zaludnił Indochiny, wchłaniając Mou-Khmerów, utwo-

t<V rzył do dziś istniejące grupy: Shan, Syjamczyków (Tajów Kao i Caren. Ziemia jest tu urodzajna i nadaje się do uprav ryżu i kauczuku. Bardzo cenione jest także rosnące w lasa< drzewo tekowe.

— Początki tajlandzkiego chrześcijaństwa sięgają r. 1500 li 1514, kiedy to Albuquerque wysyła misję dyplomatyczną < króla Syjamu. W 1554 r. do Ayuthia dociera dwóch domir kanów, którzy nawracają 1500 Tajów.

— Buddyści 95,3%, muzułmanie 3,9%, katolicy 0,4%, prot stanci 0,2%.

TAIWAN (FORMOZA)

— Od 1947 r. republika prezydencka. Stolica: Taipei.

— Większość mieszkańców to Chińczycy. Oprócz nich ż; kilka szczepów paleo-malajskich, mieszkających w lasai w środkowej części wyspy i zajmujących się uprawa i łowię twem. Chińczycy z Fukien emigrują tu po upadku dynas Ming i, otrzymawszy w 1683 r. wyspę na własność kolonizu ją prawie w całości. Wyjątek stanowi ludność z poza łase w centrum.

— Dominikanie z Filipin przybywają na Formozę w 1621 W założeniu miał to być etap pośredni w drodze do Chin, i wielokrotnie natrafiają przy tym na opór holenderskich kalw nistów (1642).

— Konfucjoniści i buddyści 90,6%, protestanci 1,6%, kato cy 1,4%.

TURCJA

— Od 1923 r. republika. Stolica: Ankara.

— Po wyparciu z półwyspu Greków i Ormian, na miejscu póz staje kilka silnych grup etnicznych wywodzących się z pn tureckiego, rodem z Azji wschodniej, oraz autochtoński< plemion kaukaskich i indoeuropejskich. Dzisiejsza ludno Turcji jest bardzo jednorodna. Koczowniczy Jarukowie i Tur meni zajmują się pasterstwem i hodowlą wielbłądów.

— Azja rzymska to ulubiony region św. Pawła Apostoła, kto zakłada tu bardzo wiele gmin zarówno na wybrzeżu, j; i wgłębi lądu. We Fryzji i Efezie wiele pracowali i tu uma Apostołowie Filip i Jan.

— Muzułmanie 77,8%, prawosławni 0,3%, żydzi 0,09%, kat licy 0,07%, protestanci 0.05%.

WIETNAM

Od 1976 r. republika socjalistyczna. Stolica: Hanoi.

— Większość ludności stanowią Viet, będący zlepkiem d wnych ludów indochińskich: Tajów, Khmerów, Khazów, Bod Naga, Muong i Mao.

— Franciszkanie przybywają do Kochinchiny z Filipin w 1580 r. W 1615 r. rozpoczynają działalność misyjną jezuici.

— Buddyści 63,4%, animiści 20%, taoiści 7,4%, katolicy 4,7%, protestanci 0,07%.

POSIADŁOŚCI BRYTYJSKIE

— Hong Kong. Stolica: Victoria.

— Buddyści 28%, taoiści i konfucjoniści 17%, katolicy 5,3%.

POSIADŁOŚCI PORTUGALSKIE

— Terytorium zamorskie Portugalii, Taipę, Coloane. Stolica: Makau.

— Buddyści 80%, katolicy 7,2%.

obejmujące Makau,

P. tabl. 95 i 96

EUROPA

ALBANIA

— Socjalistyczna republika ludowa. Stolica: Tirana.

— Ludność pochodzi od podbitych przez Rzymian Traków i Mirów, należy do grupy adriatyckiej rasy europejskiej. Farsaloci, uważający się za autentycznych potomków Rzymian mają za przodków osiadłych tu legionistów Cezara.

— Brak dokładnych danych co do czasu ewangelizacji Epiru i Ilirii. Prawdopodobnie miała ona miejsce w czasach apostolskich, a pośredniczyły w niej Macedonia, Grecja lub, być może, inne kraje zamorskie.

— Muzułmanie 57%, prawosławni 19%, katolicy 13%.

ANDORRA

— Księstwo pod podwójnym zwierzchnictwem Francji i hiszpańskiego biskupa,Urgel. Stolica: Andorra la Vella.

— Obecna ludność tego regionu Pirenejów, trudniąca się rolnictwem i pasterstwem, wywodzi się od starożytnych Ligurów i Iberów.

— Kościół Andorry, według niektórych hipotez, datuje się od zwycięstwa Karola Wielkiego nad Saracenami, ale bardziej prawdopodobne jest, że Andorra była zależna od królestwa Aragony i że losy jej Kościoła były związane z losami Kościoła aragońskiego. Pewny natomiast jest fakt, że w 198 r. Karol Wielki stawia w stan oskarżenia biskupa Feliksa z Urgel z powodu podejrzeń o herezję.

— Katolicy 99%.

AUSTRIA

— Od 1955 r. republika federalna. Stolica: Wiedeń.

— Plemiona rodziny germańskiej, typu alpejskiego, pochodzące od Germanów, którzy w V w. osiedlają się w kotlinach wschodnioalpejskich, a od Słowian, którzy w wieku VII przybyli w dorzecza Muru, Drawy i Sawy. By stawić czoła mongolskim, huńskim, awarskim i madziarskim barbarzyńcom, Karol Wielki tworzy na granicach Imperium „marchie wojskowe". Jedna z nich, Ost-Marck (Marchia Wschodnia) staje się Oessterreich (Austrią).

— Terytorium Norikum i górnej Panonii zostało podbite przez Rzymian w latach 169 p.n.e. Chrześcijaństwo dociera tam bardzo prędko z Mediolanu, Sirmio i Aquilei, za pośrednictwem osadników, kupców, niewolników i żołnierzy.

225

— Katolicy 86,5%, protestanci 5,9%, starokatolicy 0,4%, żydzi 0,1%, muzułmanie 0,1%.

BELGIA

— Od 1830 r. niepodległa monarchia konstytucyjna. Stolica: Bruksela.

— Flamandowie, wysokiego wzrostu, raczej milczący i pracowici; Walonowie, niscy, krępi, ciemnej karnacji, inteligentni i pracowici; Niemcy i Holendrzy — oto obraz etniczny współczesnej Belgii. Flamandowie i Walonowie, ludy pochodzenia germańskiego lub latynowskiego, typu nordyckiego, zachowują starannie swoje tradycje, włącznie ze świętami religijnymi i ludowymi.

— Ewangelia dociera do Belgii i Luksemburga z Kolonii, Tre-wiru, Reims i Metzu podczas okupacji rzymskiej, z tym że później zawęża się do paru miast gallo-romańskich (Tongres i Tournai) z powodu wojowniczości barbarzyńskich Franków, by zatoczyć szersze kręgi dopiero w wieku VI.

— Katolicy 91,1%, protestanci 0,8%, żydzi 0,3%.

BUŁGARIA

— Od 1908 r. niepodległa republika ludowa. Stolica: Sofia.

— Bułgarzy należą do rodziny języków słowiańskich, ale wywodzą się od Hunów znad Wołgi, od których oderwali się w V w. Na przestrzeni dziejów dołączają się do nich przedstawiciele innych ras: Kumani, Turcy Osmańscy, Tatarzy, Serbowie, Albańczycy i Grecy. W Dobrudży mieszkają jeszcze grupy prawdziwych Cyganów.

— Do prefektury llyryjskiej, zajętej przez Rzymian w l—II w., przynoszą chrześcijaństwo żołnierze i kupcy. W 864 r. na dobre już osiadli w tym regionie Bułgarzy zostają zewangeli-zowani przez Rzym i Konstantynopol.

— Prawosławni 80%, muzułmanie 9,9%, katolicy 0,7%, protestanci 0,2%, żydzi 0,2%.

CZECHOSŁOWACJA

— Od 1918 r. niepodległa republika socjalistyczna. Stolica: Praga.

— Odznacza się dużą różnorodnością etniczną, wynikającą ze spotkania się na jej obszarze plemion celtyckich (Bojowie z Bohemii), germańskich (Markomani i Quadoqie), słowiańskich (Morawi i Czesi), Turków awarskich, którzy zajmują miejsce Słowian na południu, Madziarów, przybyłych w IX w. i wreszcie Tatarów i pasterzy wołoskich. Słowiańskie plemiona Czechów i Słowaków pochodzą z Karpat.

— Pierwszą ewangelizację słowiańskich plemion Czechów, Moraw i Słowacji prowadzą misjonarze frankońscy w IX w. W 833 r. powstaje pierwszy Kościół w Nitrze (Słowacja).

— Katolicy 73,6%, protestanci 8,1%, narodowy Kościół Czeski 6,9%, prawosławni 0,3%, żydzi 0,2%.

DANIA

— Od 1953 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Kopenhaga.

— Prawdopodobnie najstarszym ludem Jutlandii są Cym-browie, z którymi asymilują się później Normanowie „ludzie Północy". Współcześni Duńczycy są Skandynawami, podobnie jak mieszkańcy bratniej Norwegii i Szwecji, i to zarówno jeśli chodzi o kulturę, jak i tradycje polityczne.

— Pierwsze próby ewangelizacji podejmuje Willibrord, biskup Utrechtu, w 710 r. i Ebbon, arcybiskup Reims, w 822 r. Za wielkiego apostoła regionu uważa się Ansgara, który zakłada Kościół w Edeby (850).

— Protestanci 85%, katolicy 0,5%, żydzi 0,1%.

FINLANDIA

— Od 1917 r. niepodległa republika parlamentarna. Stolica: Helsinki.

— Współcześni Finowie pochodzą od Suomi, Wstonów, Li-wonów, Karelów, Weprów i Wotów. Na północy żyją koczowniczy Lapończycy, hodowcy reniferów i myśliwi.

— Powolne przenikanie kultury chrześcijańskiej głównie dzięki handlowi morskiemu notuje się od 1155 r. W tym samym okresie król Szwecji Eryk prowadzi zwycięską krucjatę przeciw Finom, których powierza potem opiece Henryka, biskupa Uppsali.

— Protestanci 95,1%, prawosławni 1,2%, katolicy 0,06%, żydzi 0,02%, muzułmanie 0,01%.

FRANCJA

— Zjednoczona republika prezydencka. Stolica: Paryż.

— Lud kultury i rodziny śródziemnomorskiej, wywodzący się od celtyckich Gallów, którzy znad górnego Dunaju przywędrowali do basenu między Sekwaną a Garonną.

— Początki chrześcijaństwa sięgają czasów apostolskich. W 150 r. istnieją gminy chrześcijańskie w Marsylii, Arles i Lyonie.

— Katolicy 93,6%, muzułmanie 3,6%, protestanci 1,8%, żydzi 1,1%.

GRECJA

— Od 1974 r. zjednoczona republika. Stolica: Ateny.

— Zbiorowisko ludów indoeuropejskich, śródziemnomorsko-

—adriatyckich, pochodzących od Hellenów, będących z kolei potomkami Achajów, Dorów i Mirów, którzy przywędrowali na te ziemie 1000 lat przed Chrystusem. W późniejszym okresie na Grecję napadają hordy barbarzyńskich Gotów, Hunów,

Awarów, Słowian i Turków, przy czym ci ostatni pozostawiają piętno na kulturze greckiej.

— Ewangelizacja obszaru obecnej Grecji sięga czasów apostolskich. Św. Paweł Apostoł kilkakrotnie przebywa i zakłada pierwsze Kościoły w Atenach, Koryncie i Macedonii.

— Prawosławni 82,9%, muzułmanie 1,1%, katolicy 0,4%, protestanci 0,08%, żydzi 0,06%.

IRLANDIA

— Od 1937 r. republika parlamentarna. Stolica: Dublin.

— U zarania dziejów indoeuropejscy Celtowie, Szkoci i Gaelo-wie wkraczają do dawnej Hibernii, wyciskając na niej takie piętno etniczne, że oparło się ono nawet inwazjom anglosaskim. Na południu wyspy i w Kornwalii do dziś są żywe proste, patriarchalne tradycje Celtów.

— Systematyczna ewangelizacja wyspy jest dziełem mnicha Patryka (Armagh 432), a kontynuują ją mnisi z lony.

— Katolicy 89%, protestanci 3,4%, żydzi 0,09%.

HISZPANIA

— Od 1978 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Madryt.

— Jako pierwsi zajęli półwysep Iberowie, do których w V w. p.n.e. dołączyli indoeuropejscy Celtowie. Z utworzonym w ten sposób ludem Celto-lberów zasymilowali się później Fenicjanie, Grecy i Kartagińczycy, będący częstymi gośćmi w portach hiszpańskich. Nie zintegrował się natomiast z resztą mieszkańców osobliwy lud Basków, osiadłych natym obszarze w epoce inwazji Wizygotów i Wandali.

— Prawdopodobnie św. Paweł Apostoł przybył na wybrzeże Hiszpanii w 63 r. a św. Jakub Apostoł założył tu siedem Kościołów. Pierwsze pewne wiadomości dotyczą istnienia gmin chrześcijańskich w 258 r.

— Katolicy 98,5%, protestanci 0,08%.

HOLANDIA

— Od 1887 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Amsterdam.

— Zamieszkujący obecnie obszar Holandii Flamandowie i Fryzowie pochodzą ze zlania się grup plemion germańskich: Fryzów, Sasów i Franków z jednej strony oraz Batawów i Tu-bantów z drugiej. Współcześni Holendrzy prowadzą bardzo prosty tryb życia, nacechowany zamiłowaniem do porządku.

— Pierwsze ślady obecności chrześcijaństwa w tym regionie pochodzą z III w., a rozpoczęta w tym okresie ewangelizacja jest dziełem misjonarzy przybyłych z Trewiru, Soissons i Reims. Potem następuje długi okres ciszy, spowodowanej restrykcjami Franków, którzy opanowali ziemie Holandii, i dopiero w 650 r. powstaje biskupstwo w Utrechcie.

— Katolicy 42,8%, protestanci 34,8%, żydzi 0,1%.

228

ISLANDIA

— Od 1944 r. niepodległa republika. Stolica: Reykjavik.

— Wyspę kolonizują Norwegowie od 874 r. Ludność pochodzenia germańskiego, z domieszką krwi jutlandzkiej, szwab-skiej, saskiej i słowiańskiej.

— Z inicjatywy żeglarza Torwalda ewangelizację wyspy podejmuje w 981 r. ksiądz saski Fryderyk. Już w parę lat później cała wyspa chce być ochrzczona w imię „jasnowłosego Chrystusa".

— Protestanci 92,5%, katolicy 0,6%.

JUGOSŁAWIA

— Od 1945 r. federalna republika socjalistyczna. Stolica: Belgrad.

— Oprócz południowych Słowian ludność tworzą inne grupy słowiańskie: Słoweni, Chorwaci, Serbowie, Bośniacy, Herce-gowini i Czarnogórcy, wywodzące się z równin azjatyckich między Karpatami a Dniestrem.

— Ewangelizacja obszaru sięga czasów apostolskich: w 57 r. do Dalmacji przybywa św. Paweł. W pierwszych latach II w. prefektura Iliryjska może się już poszczycić biskupstwami w Lublianie, Sirmio, Salonie, Splicie, Antivari i Scutari.

— Prawosławni 33,3%, katolicy 28,7%, muzułmanie 8,8%, protestanci 0,6%, starokatolicy 0,3%, żydzi 0,03%.

LIECHTENSTEIN

— Od 1719 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Vaduz.

— Pierwotną ludność stanowią Alamanowie pochodzenia germańskiego. Do dziś, zresztą, trudniący się rolnictwem, hodowlą i turystyką mieszkańcy zachowują język i zwyczaje germańskie.

— Obszar ten, mający naokoło słynne opactwa i biskupstwa (Coira, S. Galio, Bregenz), otrzymał Ewangelię na pewno przed końcem IV w.

— Katolicy 84,3%, protestanci 8,6%.

LUKSEMBURG

— Od 1890 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Luksemburg.

— Ludność wywodzi się z plemion romańskich i germańskich i do dziś językami oficjalnymi są francuski i niemiecki. Pierwotnie terytorium Luksemburga zamieszkują Frankowie, Fryzowie, Sasi i odłamy przesuwających się tędy barbarzyńskich plemion.

— Miejscowy Kościół powstaje w początkach VII w. dzięki sąsiedztwu Kościoła belgijskiego i działalności zakonników-

—misjonarzy Armanda i Willibrorda.

— Katolicy 95,8%, protestanci 1%, żydzi 0,1%.

MALTA

— Od 1974 r. zjednoczona republika. Stolica: La Valletta.

— Ludność wywodząca się z rodziny śródziemnomorskiej, zmieszanej na przestrzeni wieków z osadnikami i żeglarzami fenickimi, rzymskimi, bizantyjskimi, arabskimi i normańskimi. Środowisko naturalne przyczyniło się do wykształcenia się specyficznego typu antropologicznego, zbliżonego do sycylijskiego.

— W 60 r. św. Paweł Apostoł musi się tu zatrzymać z powodu zatonięcia okrętu. Spędza na wyspie zimę, głosząc mieszkańcom Ewangelię. Później Publiusz, będący już gubernatorem rzymskim, zostaje biskupem Malty.

— Katolicy 98%. protestanci 2%.

MONAKO

— Monarchia konstytucyjna. Stolica: Monako.

— Obecna, ludność, złożona przeważnie z Francuzów i Włochów, pochodzi od plemion alpejskich, podbitych przez Augusta w 14 r. p.n.e. i przybyłych później osadników, żołnierzy i podróżników.

— Niewielkie księstwo leży w strefie wpływów Kościoła prowansalskiego, który przyjmuje chrześcijaństwo już w czasach apostolskich, lub krótko potem, w każdym bądź razie przed 150 r.

— Katolicy 92,5%, protestanci 4,7%.

NORWEGIA

— Od 1814 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Oslo.

— Na temat pierwotnych mieszkańców Skandynawii nadal istnieje wiele wątpliwości. Czy byli to Cymbrowie, Teutoni, czy Lapończycy? Na pewno fizycznie nie odbiegali od dzisiejszych Lapończyków pochodzenia indoeuropejskiego, rosłych i jasnowłosych. ,,Ludzie Północy", Hiperborejczycy, wkraczają na scenę europejska wraz z Normanami-Wikingami, łupiącymi podczas wypraw korsarskich w 750—1000 r. całe wybrzeże północnej Europy i Morza Śródziemnego.

— Król Haakon Dobry, wychowany i ochrzczony w Wielkiej Brytanii, w 940 r. sprowadza misjonarzy anglosaskich, którzy mają nawrócić kraj.

— Protestanci 98,4%, katolicy 0,3%, żydzi 0,02%.

NIEMCY

_ nrd _ 0<j 1949 r republika demokratyczna. Stolica: Berli

_ rfn — od 1949 r. republika federalna. Stolica: Bonn.

— Ludy typu nordyckiego, alpejskiego i bałtyckiego, różniące się i kulturowo i fizycznie. W IV w. p.n.e. Teutoni i Inge-woni osiadają nad Morzem Północnym, ale dopiero w l w. p.n.e.

można w miarę dokładnie wytyczyć obszar dzisiejszych Niemiec i określić ostatecznie ich mieszkańców: Szwabów. Cym-brów, Markomanów, Franków, Gotów, Kwadów, Sykambrów, Bruchterów, Batawów, Longobardów, Anglów, Sasów, Jutów i Burgundów. Jako naród Niemcy powstają w 843 r. gdy państwo wschodniofrankońskie (Frankonia) zostaje przydzielone Ludwikowi Niemcowi.

— Już w II w. wznoszone są biskupstwa w Trewirze, Kolonii i Auguście, a w III w. istnieją osiedla chrześcijańskie nad środkowym Dunajem. W V w. rozpoczyna się trudna, ale owocna działalność misyjna wśród barbarzyńskich plemion osiadłych nad Morzem Północnym i Bałtyckim.

— Niemcy Wschodnie: protestanci 56%, katolicy 7,6%, żydzi 0,04%.

— Niemcy Zachodnie: protestanci 49%, katolicy 44,6%, żydzi 0,05%.

POLSKA

— RP. Stolica: Warszawa.

— Trzon ludności Polski utworzyli około X w. słowiańscy Polanie wraz z plemionami Mazurów i Wiślan.

— Pierwsze kontakty Polski z chrześcijaństwem sięgają prawdopodobnie VII w., ale tak naprawdę ewangelizacja postępuje naprzód w 966 r., gdy książę Polan Mieszko poślubia księżniczkę czeską Dąbrówkę i przyjmuje chrzest.

— Katolicy 92%, prawosławni 1,7%, protestanci 0,9%, żydzi 0,1%, muzułmanie 0,05%.

PORTUGALIA

— Od 1976 r. republika prezydencka. Stolica: Lizbona.

— Przyjmuje się, że pierwszymi mieszkańcami kraju byli Ibe-rowie. Pewne ślady rasowe zostawili Szwabowie, Wizygoci i Alani, ale wyraźniejszy jest wpływ Arabów i Berberów. Dość często spotykany wśród Portugalczyków typ negroidalny pochodzi z czasów przywozu afrykańskich niewolników (od 1450 r.) i częstych kontaktów żeglarzy portugalskich z ludnością odkrywanych przez nich obszarów. Współcześni Portu-galczycy są wstrzemięźliwi i odważni, trudnią się rybołówstwem, handlem morskim (Algarvi) i pasterstwem.

— Związany ściśle z Kościołem hiszpańskim Kościół portugalski powstaje w połowie III w., gdy zostają wzniesione biskupstwa w strefie granicznej (Leon, Astorga, Merida, Ita-lica), krzewiące później chrześcijaństwo.

— Katolicy 92,2%, protestanci 0,3%.

RUMUNIA

— Od 1947 r. republika socjalistyczna. Stolica: Bukareszt.

— Na ziemię tę cywilizację rzymska przynieśli Dalmaci i Trą-

kowie. Przybyli później Słowianie narzucili, co prawda, swoją cywilizację ale nie zdołali zairzeć śladów rzymskich. Najbardziej reprezentatywne dla współczesnej Rumunii ludy, to: Wołosi, plemiona romańskie, Madziarowie i plemiona germańskie z Transsylwanii.

— Ewangelia wkracza tu prawdopodobnie razem z wojskami rzymskimi, które podbijają kraj w 105 r. Istnieją pewne informacje o misjonarzach, którzy przynoszą tu wiarę i liturgię

rzymską w VI w.

— Prawosławni 65,6%, katolicy 10,6%, protestanci 3,5%, żydzi 0,5%.

SZWAJCARIA

— Od 1921 r. republika federalna. Stolica: Berno.

— Złożony skład etniczny, z elementami: Iliryjskimi, Ligur-skimi, struskimi i celtyckimi. Celtami są także Helweci i ich podgrupa Tygurynowie. Oprócz nich występują jeszcze Sedu-nowie, Nantuatowie, Weragrowie, Allobrogowie, Sekwanowie, Raurykowie i Bejowie.

— Wiara chrześcijańska dociera tu z Galii i Włoch, przyniesiona przez żołnierzy, niewolników i kupców, wędrujących głównymi szlakami Imperium. Więcej zwolenników zyskuje Ewangelia od 300 r. czyli od męczeństwa Legionu Tebejskie-go w Agaune. Z tego okresu pochodzą biskupstwa w Lozannie, Genewie, Auguście i Koirze.

— Katolicy 47,6%, protestanci 44,3%, starokatolicy, prawosławni 7,8%, żydzi 0,3%.

SZWECJA

— Od 1809 r. monarchia konstytucyjna. Stolica: Sztokholm.

— Ludy rasy germańskiej, pochodzące od Normanów, będących z kolei potomkami tajemniczych Hiperborejczyków. Wkraczają na scenę historii wraz z migracjami Gotów na północ i ich handlowo-osadniczymi wyprawami na ziemie północne (od IX w.), podczas których przyczyniają się także do powstania pierwszego ośrodka Rusi (Wikingowie Ware-

gowie).

— Jeszcze przed IX w. istnieją grupy chrześcijańskie na wyspie Gotlandii, ale ewangelizacja południowej Szwecji i założenie Kościołów w Birka i Uppsali (830) jest dziełem zakonnika Ansgara.

— Protestanci 85,8%, katolicy 1,2%, żydzi 0,1%.

WĘGRY

— Od 1949 r republika ludowa. Stolica: Budapeszt.

— Hungarowie (Madziarowie), być może wywodzący się od Hunów lub Awarów, przybywają w te strony w 895 r. i powoli integrują się z Germanami i Słowianami. Inne grupy wcho-

dzące w skład dzis'ejszej ludności, to: Kumani, Jazygowie, Szekelj, Cyganie i Koczownicy wschodnioazjatyccy, przybyli wraz z Turkami w XV w.

— Madziarowie przyjmują Ewangelię od Bizancjum w 950 r. dzięki inicjatywie księcia Gyuli. Później pojawiają się: Wojciech z Pragi, i inni biskupi niemieccy i benedyktyni.

— Katolicy 60,7%, protestanci 22,7%, prawosławni 2,5%, żydzi 0,4%.

WIELKA BRYTANIA l IRLANDIA PÓŁNOCNA

— Monarchia konstytucyjna. Stolica: Londyn.

— W dawnej Brytanii w II w. p.n.e. można wyodrębnić Bre-tonów, Pittów, Celtów i Fenicjan. W V w. opuszczają wyspę Rzymianie, a na ich miejsce przybywają germańscy Anglo-wie, Sasi i Jutowie. Oni to tworzą ostatecznie główne zręby społeczeństwa Wielkiej Brytanii.

— Bretoni poznają Ewangelię w III w. dzięki żołnierzom i kupcom. W 250 r. powstają już Kościoły w Londynie, Yorku, Lincoln.

— Protestanci 89,5%, katolicy 9,3%, muzułmanie 1,4%, żydzi 0,8%.

WŁOCHY

— Od 1946 r. zjednoczona republika. Stolica: Rzym.

— W epoce żelaza półwysep zamieszkują ludy aryjskie różnego pochodzenia. Indoeuropejscy Wenetowie i Japigowie osiedlają się w Veneto i Apulii, Italikowie (Umbrowie, Sa-binowie, Wolskowie i Oskowie) w centrum, wyparci przez Fenicjan i Greków Sikulowie na południu, Ligurowie w zachodniej części Alp, posiadający rozwiniętą cywilizację Etruskowie — w centrum. Włochy, prawdziwe skrzyżowanie dróg i szlaków narodów, przyjmująjeszczeGallów, Greków, Fenicjan, Arabów i Longobardów, którzy wniosą do indoeuropejskiej rasy ciepłe barwy śródziemnomorskie.

— Być może pierwszą grupkę chrześcijańską w Rzymie tworzą kupcy-pielgrzymi, obecni w Jerozolimie w Zielone Święta 30 r. Szymon Piotr jest w Rzymie w 42 r., w 61 przyłącza się do niego Paweł i obaj ponoszą męczeńską śmierć w 67 r. W 50 r. jest jeszcze jedno miejsce, przez które Ewangelia wkracza do Włoch, a mianowicie Pozzuoli.

— Katolicy 99%, protestanci 0,8%, żydzi 0,06%, muzułmanie.

ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH

— Federacyjna republika socjalistyczna. Stolica: Moskwa.

— Na tak rozległym obszarze należy wyodrębnić przynajmniej dwie strefy wpływów etnicznych. Strefa europejska: nieliczni Finowie, (Sirienowie), Słowianie, Rosjanie, Białorusini, Turcy i Tatarzy, Kozacy. Strefa azjatycka: koczowniczy Samojedo-

wie, Mansi, Tunguzi, Jakuci, Eskimosi, Jukagirowie, Czukcze, Kirgizi, Kozacy, koczowniczy Kirejowie, Uzbecy, Taranczowie, Tadżycy i Turkmeni.

— Biorąc pod uwagę Ruś Kijowską (Ukrainę), księżna Olga przyjęła'Ewangelię prawdopodobnie ok. 950 r., ale prawdziwa ewangelizacja zaczyna się w 972 r., a zwłaszcza od 1015 r., za Jarosława Mądrego.

— Prawosławni 75%, muzułmanie 15,7%, katolicy 2,8%, protestanci 2,8%, buddyści 1.3%, żydzi 1.2%.

AUSTRALIA l OCEANIA

AUSTRALIA

— Federacyjne państwo, członek Wspólnoty Brytyjskiej od 1901 r. Stolica: Canberra.

— Dawny lud Tasmańczyków, koczowników i animistów, dziś wymarły, żył w niewielkich klanach. Współczesne plemiona australijskie, zdziesiątkowane przez choroby i negatywny wpływ zachodniej cywilizacji, ograniczają się właściwie do grup rodzinnych: Kulin, Kurnai, Aranda, Biubinga, Yaoro, Warrangoo, Barbarana. Niegdyś byli kanibalami, polującymi przy pomocy bumerangów i uprawiającymi różne sztuki magiczne.

— Australijskie chrześcijaństwo stawia nieśmiało pierwsze kroki w XIX w. dzięki księżom Dixonowi, Haroldowi i O'Neilowi, kapelanom deportowanych Irlandczyków.

— Protestanci 61,2%, katolicy 23%, animiści.

FIDŻI

— Od 1970 r. niepodległe państwo stowarzyszone z Wielką Brytania. Stolica: Suva.

— Ludność stanowią plemiona melanezyjskie, niegdyś podzielone na klasy lub małe, ale wojownicze królestwa. Kapłani i królowie uchodzili za świętych. Częste wojny kończyły się orgiami całego ludu, podczas których zjadano ciała pokonanych wrogów. Dziś Fidżi zajmują pierwszoplanowa pozycję w Melanezji.

— Pierwsi katolicy lądują na wyspach w 1884 r., po pokonaniu oporu metodystów.

— Metodyści 70%, katolicy 8%.

KIRIBATI

— Od 1979 r. niepodległa republika stowarzyszona z Wielką Brytanią. Obejmuje wyspy Gilberta. Sporady. Pacyfiku, Panice. Stolica: Bairiki.

— Ludy mikronezyjskie i polinezyjskie.

— Powracający z pracy na hawajskich plantacjach tubylcy z Wysp Gilberta przenoszą do ojczyzny pierwsze wiadomości o katolicyzmie (1850).

— Katolicy 49%, protestanci 47%.

nauru

— Od 1968 r. niepodległa republika Wspólnoty brytyjskiej.

— Ludność prawie w całości protestancka.

NOWA KALEDONIA

— Dawny departament zamorski Francji, od 1986 r. na wpół niezależny. Stolica: Noumea.

— Ludność tubylczą stanowią polinezyjscy Kanakowie, niegdyś słynni ze swego okrucieństwa i starannie omijani przez misjonarzy protestanckich. W okresie zdobywania autonomii politycznej żyli tu także osadnicy francuscy, nie zawsze będący w dobrych stosunkach z tubylcami.

— Pierwsze próby działalności misyjnej podejmują w 1843 r. maryści, którym w 1851 r. udaje się osiedlić na wyspie.

— Katolicy 64,3%, protestanci 30%, animiści.

NOWA ZELANDIA

— Od 1931 r. niepodległe państwo Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Wellington.

— Jako pierwsi osiedlili się na tych terenach i przenieśli tu pierwszą cywilizację Maorysi, którzy przybywają w XIII-XIV w., podczas „wielkich migracji maoryskich". Jak się wydaje, nazwy głównych plemion maoryskich są nazwami siedmiu łodzi użytych do przeprawy: Taimi, Te Arawa, Aotsa, Tako-maru, Takitimu, Matahua i Kurahampo. Ci przedstawiciele polinezyjskiej rasy środkowego Pacyfiku posiadali swą cywi-. lizację i zorganizowane społeczeństwo plemienne, na którego czele stali dziedziczni wodzowie i kapłani. Są zręcznymi rytownikami i tkaczami, pomysłowością i wyrafinowaniem wyróżniają się wśród ogółu ludów polinezyjskich.

— Pierwszy katolik, Irlandczyk Thomas Poynton, dociera na Hokiangę w 1828 r. W 1840 r. katolików jest 500, przy czym prawie wszyscy są z pochodzenia Irlandczykami, w 10 lat później jest ich już ponad 3.000.

— Protestanci 64,5%, animiści 17%, katolicy 15%, żydzi 0,1%.

PAPUA NOWA GWINEA

— Od 1975 r. niepodległe państwo Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Port Moresby.

— Na tej wielkiej wyspie położonej na równiku żyją przedstawiciele trzech grup rasowych: Papuasi, Melanezyjczycy i Pigmeje, ci ostatni zamieszkują głównie górzyste regiony położone w głębi wyspy. Ludy te zachowują jeszcze prawa plemienne, które zapewniają im możność przeżycia i pewne minimum życia społecznego. Zajmują się prymitywnym rolnictwem, hodowlą, uprawą drzew owocowych, handlem wymiennym i rybołówstwem. Jeszcze nie tak dawno znani byli jako łowcy głów, kanibale i wyznawcy magii.

— W 1847 r. do Nowej Gwinei (wyspy Voodlark) przybywają ojcowie maryści, których miejsce zajmą później misjonarze z Misji Zagranicznych w Mediolanie. — Animiści 38%, katolicy 32,3%, protestanci 26,6%.

SAMOA ZACHODNIA

— Od 1962 r. niepodległe państwo Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Apia.

— Zamieszkujący archipelag Polinezyjczycy zachowali cechy charakterystyczne swej rasy: rosłą budowę, zręczność w budowaniu łodzi, wielką wprawę w żeglowaniu między ławicami korali, umiejętność wyrobu cennych tkanin, zamiłowanie do obrzędów i tabu plemiennych.

— Pierwsi misjonarze katoliccy przybijają do brzegów Samoa w 1845 r. gdy protestanci działają tu już od 15 lat.

— Protestanci 44.7%, katolicy 24,4%, animiści.

TONGA

— Od 1970 r. niepodległe królestwo Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Nuku'alofa.

— W Mikronezji, od dawna mającej swą cywilizację, zachowane są jeszcze, choć w postaci szczątkowej tradycje rodziny patriarchalnej i poligamicznej. Najbardziej rozpowszechnione obyczaje i zajęcia, lo: tatuaż, tajemne towarzystwa zgrupowane wokół totemów, uzbrojenie z włókna kokosowego, łodzie balansowe i nader wymyślne mapy żeglarskie z j: V~~zek i naniesionych na nie muszli przedstawiających poszczególne wyspy. Ludność negroidalna.

— Pierwsza próba działalności misyjnej ma miejsce w 1837 r,, zaś w 1842 r. przybywają na Tongatapu maryści.

— Protestanci 75,3%, katolicy 17,2%, animiści.

TUYALU (WYSPY ELLICE)

— Niepodległe od 1978 r. 'państwo Wspólnoty Brytyjskiej (Mikronezja). Stolica: Vaiaku.

— Większość protestancka, katolicy 1,5%.

VANUATU

— Od 1980 r. niepodległa republika (Melanezja). Stolica: Port Vila.

— Katolicy 13,8%.

WYSPY SALOMONA

— Od 1978 r. niepodległe państwo Wspólnoty Brytyjskiej. Stolica: Honiara.

— Ludność tubylcza to Melanezyjczycy, również do niedawna znani jako kanibale i ło-<vcy głów Uprawiają magie (tabu), kult przodków, a ciała zmarłych ustawiają na palach.

— Inicjatorami misji (1845) są ojcowie maryści z prałatem Epalle na czele. Ich miejsce zajmują misjonarze z Mediolanu, ale w 1855 r. i oni opuszczają wyspę, z powodu niezdrowego klimatu.

— Protestanci 60%, katolicy 23,3%, animiści.

POSIADŁOŚCI BRYTYJSKIE

— Wyspa Pitcairn (kolonia) z 59 zaledwie mieszkańcami.

POSIADŁOŚCI FRANCUSKIE

— Departament zamorski Francji obejmujący wyspy Wallis i Futuna, Polinezję francuska i Clipperton. Stolica: Mata Utu i Papeeta.

— Na archipelagach (Wyspy Towarzystwa, Markizy, Tuamotu, Gambier i Tubuai) mieszkają Polinezyjczycy rasy negroidalnej, rośli i atletyczni, dobrzy żeglarze i konstruktorzy łodzi balansowych. Są doskonałymi rzemieślnikami i wytwórcami cennych tkanin z włókien roślinnych. Aż do pierwszych lat naszego wieku zachowali społeczeństwo arystokratyczne, rodzinę patriarchalną i politeizm ze świątyniami (mara) chronionymi przez tabu.

— W 1772 r. franciszkanie peruwiańscy podejmują próbę działalności na wyspach Towarzystwa. W 1831 r. misjonarze wypędzeni z Hawajów chronią się na Gambier. W 1836 r. prałat Bataillon przybywa na Wallis. W 1838 r. misjonarze z Picpus docierają na Markizy, a w 1849 r. inni misjonarze lądują naTua-mołu.

— Protestanci 91,7%, katolicy 8,2%.

POSIADŁOŚCI USA

1. Wyspa Guam — nie wcielona do USA, stolica Agana. Katolicy 91%.

2. Hawaje — republika, od 1959 r. 50-ty stan USA. Stolica:

Honolulu.

Katolicy 32,6%, protestanci 27,7%, buddyści.

3. Midway — od 1867 r. terytorium zależne od USA.

4. Samoa Amerykańskie — nie wcielona do USA, stolica

Pago Pago.

Protestanci, katolicy 18,8%.

5. Mariany Północne — wspólnota USA. stolica Garapan. Katolicy 95%.

6. Wyspy Pacyfiku (terytorium powiernicze ONZ) — federacyjne państwa Mikronezji, Republika Palau, Wyspy Marshalla. Sercanie przybywają na Hawaje w 1827 r. Pierwsi misjonarze katoliccy lądują na Samoa w 1845 r. Katolicy 47,7%, protestanci, animiści.

IRIAN ZACHODNI

— Holenderska część Nowej Gwinei, powiernicze terytorium ONZ pod administracją Indonezji. Stolica: Luharuapura.

— Ludem dominującym są Papuasi, pochodzący z Indonezji, którzy rozproszyli się po całej Melanezji, a zwłaszcza na Nowej Gwinei, gdzie żyją podzieleni na następujące plemiona: Maforysi, Arfakowie, Taladżankowie. Uprawiająsztukęzdobni-

cza, rybołówstwo. Życie społeczne ma charakterystyczne cechy życia wspólnot rolniczych o tradycjach matriarchal-nych. Powszechny zwyczaj żucia batelu.

— Maryści docierają do Nowej Gwinei w 1847 r.

— Animiści, protestanci, katolicy 15%.

POSIADŁOŚCI CHILIJSKIE

— Wyspy Wielkanocne. Stolica: Hanga Roa.

— Archipelag był ośrodkiem kultury polinezyjskiej, z której zachowały się olbrzymie kamienne posągi i platformy nagrobne. Mieszkańcy byli podzieleni na małe plemiona i cechy rzemieślnicze. W ich życiu wojny przeplatały się z obrządkami kanibalskimi. Aktualnie uprawiają nieurodzajną ziemię, hodują drób i łowią faunę morską.

— Odkryta na Wielkanoc 1722 r. wyspa od czasu do czasu tylko gościła przejeżdżających tędy misjonarzy.

— Katolicy.90 %

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

23